Choroby objawy & leczenie

Dżuma jest chorobą bakteryjną atakującą przede wszystkim gryzonie: szczury i świstaki. Populacje ludzkie atakuje kiedy brakuje naturalnych żywicieli dlatego ataki epidemii zawsze poprzedzalo masowe wymieranie szczurów. Zarazek chorobotwórczy – Yersinia pestis dostaje się do organizmu za pośrednictwem pchly xnenopsylla cheopis, żerującej na szczurze śniadym. W miejscach ukąszenia pojawiają się zmiany zgorzelinowe skóry, które przybierają barwę czarną i dlatego dżuma od początku nazywana była czarną śmiercią (mors nigra).

Odmiany dżumy
Dżuma dymieniczna (pestis bubonica) – zapalne obrzmienie węzłów chłonnych, zazwyczaj w pachwinach i pod pachami; wysoka gorączka; silne bóle głowy; odurzenie. Śmierć następuje w ciągu kilku dni. Droga zakażenia: ukąszenie pchły.
Dżuma płucna (pestis pneumonica) – zapalenie pluc o ostrym przebiegu, krwioplucie, sinica i duszności.Śmierć następuje w ciągu trzech dni. Droga zakażenia: kropelkowa
Dżuma posocznicowa( pestis septicamica) – zarazki dostają się bezpośrednio do krwi; zaburzenia psychiczne i nerwowe; przebieg choroby bardzo ostry. Śmierć następuje w ciągu kilku godzin. Droga zakażenia: ukąszenie

Rozprzestrzenianie dżumy na świecie
Dżuma wywodzi się z Azji Środkowej gdzie do dziś istnieją ogniska tej choroby. Historyczne początki choroby są trudne do ustalenia bo w starożytności określenia ‘zaraza’ (lac. pestis) używano w odniesieniu do rożnych chorób zakaźnych. W Europie po raz pierwszy epidemia dżumy wybuchła w VI w, za panowania cesarza Justyniana (tzw. dżuma Justyniańska). Dżuma justyniańska pustoszyła Europę, Azję Mniejszą i Syrię do VIII w; Epidemie powracały cyklicznie co 10-12 lat.
Konsekwencje: demograficzne (śmierć 25 % ludności Imperium); polityczne (upadek planów zjednoczenia obydwu części dawnego Imperium Rzymskiego oraz ekspansja islamu w basenie M Śródziemnego); kulturowe (narastanie tendencji izolacjonizmu w Europie)
Najbardziej dramatyczna w skutkach  była epidemia, która ogarnęła Europę w XIV w.

dżuma Europa

„śmierć stoi u wrót”
W skali ogólnoeuropejskiej pandemia, która dotknęła kontynent w XIV w była najbardziej tragiczna w skutkach; czarna śmierć w latach 1348 – 1351 pochłonęła 1/3 ludności Europy, tj. ok. 24 mln. Choroba szczególnie dotknęla Wlochy, Francję, Anglię, Niemcy i Polskę
Późniejsze nawroty choroby miały charakter katastrofy regionalnej i dżuma w postaci gwałtownych epidemii pojawiała się w rożnych państwach Europy aż do XVIII w.   Ostatnie potężne uderzenie dżumy w Europie odnotowano w 1720 r. w Marsylii (zmarlo 50% mieszkańców miasta i okolicy).

Zrozumieć chorobę
Bakteria chorobotwórcza (pałeczka dżumy) została odkryta w 1894 r. przez szwajcarskiego lekarza Aleksandra Yersina. W 1896 Waldemar Huffkine opracował szczepionkę. Do końca XIX w. nie znano przyczyn choroby. Istniały trzy schematy wyjaśniające:

• Kościól – choroba jest karą za grzechy ludzkości
• Anonimowy tłum – chorobę sprowadzili ‘obcy’(pestis manufacta)
• Uczeni: miazmatyczna teoria choroby -przyczyną choroby jest zanieczyszczenie powietrza spowodowane przez gnilne wyziewy z ziemi, tzw. miazmaty (morowe powietrze)
• contagionistyczna teoria choroby – chorobę przenoszą niewidzialne nasionka (lac. semen), które atakują organizm per contactum, per fomitem i per pneumum. Teorię tę zaproponowal wloski lekarz Girolamo Fracastoro (1483 – 1553) w pracy „De contagionibus et contagiosis morbis” (1546)

Palenie Żydów, domniemanych siewców zarazy, drzeworyt z Kroniki Norymberskiej

Profilaktyka

• Zarządzenia władz z czasów dżumy stanowią fundament współczesnych metod kontroli i zapobiegania epidemiom
• Kwarantanna (1377 Raguza/Dubrownik)
• Izolacja chorych w domach
• Przepustki zdrowotne (rozwój aparatu administracyjnego)
• Pierwsze komisje d.s. zdrowia: prowadzą statystyki śmiertelności, organizacja pomocy medycznej i dobroczynnej, uslugi pogrzebowe, inwentaryzacja skonfiskowanego mienia, zarządzanie szpitalami zadżumionych
• okadzanie listów, palenie odzieży chorych,
• Stroje ochronne (strój lekarza zadżumionych)

Konsekwencje

• Demograficzne – wyludnienie południowych obszarów Europy ożywia ruchy migracyjne (‘wędrówka ludów’) a przez to poszerzenie puli genowej.
• Ekonomiczne – upadek gospodarczy rejonów najbardziej dotkniętych epidemią  (basen M. Śródziemnego) pociąga przesunięcie centrum ekonomicznego Europy na północ, do portów flandryjskich; wzrost innowacyjności; zainicjowany zostaje proces transformacji z gospodarki agrarnej w stronę gospodarki przemysłowej
• Polityczne – dżuma sprzyja przemianom ustrojowym i upadkowi feudalizmu
• Kulturowe – odmiana inspiracji sztuki europejskiej: pojawia się element makabreski i sadyzmu; artyści z chorobliwym realizmem (werystycznie) oddają sceny z czasów epidemii; upowszechnia się motyw tańca śmierci; kult św. Sebastiana, św. Rocha i św. Karola Bormeusza oraz Maryi opiekunki ludzi
• Społeczne – dżuma burzyła fundamenty psychiki jednostki i zbiorowości; nerwica chrześcijańska; wzrost nastrojów ekspiacyjnych (ruch flagellantów); nasilenie antysemityzmu; narastanie uprzedzeń rasistowskich (dżuma zawsze przybywała spoza Europy)
• Higieniczne: zanik zwyczaju kąpieli jako elementu higieny osobistej

dżuma taniec śmierci

Typologia zachowań zbiorowych w czasach dżumy

1. Mechanizm wypierania – nie dopuszcza się myśli o epidemii, zarządzenia władz nakazują zachować dobry nastrój i nie unikać zabaw
2. Panika i masowe opuszczanie miasta gdy groźba epidemii jest nieunikniona. Życie miejskie zamiera
3. Upadek aparatu represyjnego : szerzą się rozboje i przestępstwa
4. Rozpasanie: obawa przed śmiercią znosi wszelkie zahamowania
5. Zerwanie wszelkich więzi społecznych
6. Desakralizacja i depersonalizacja śmierci
7. Rozpad czlowieka przeciętnego: dwie postawy – tchórz i bohater

„Triumf śmierci”, Peter Breugel Starszy (1569)