Hormony

Przysadka i hormony przysadkowe

Przysadka mózgowa leży na górnej powierzchni trzonu kości klinowej w zagłębieniu zwanym dołem siodła tureckiego. Przysadka składa się z dwóch części, przedniej, gruczołowej oraz tylnej, nerwowej. W części przedniej (płacie przednim) syntetyzowane są hormony tropowe (kontrolujące pracę innych gruczołów dokrewnych) takie jak: tyreoliberyna, kortykoliberyna, gonadoliberyny oraz hormonwzrostu i prolaktyna. Płat tylni stanowi miejsce magazynowania hormonów produkowanych w jądrach podwzgórzowych (oksytocyny i wazopresyny).

Hormon wzrostu – somatotropina (STH, GH), wytwarzany jest w komórkach gruczołowej części przysadki a za jego syntetyzowanie odpowiedzialny jest zespół genów zlokalizowany na ramieniu długim 17 chromosomu. Hormon wzrostu jest polipeptydem zbudowanym ze 191 aminokwasów. Znaczne różnice gatunkowe w budowie hormonu wzrostu stanowią przyczynę braku efektywności obcogatunkowych hormonów w leczeniu karłowatości pochodzenia przysadkowego u ludzi. Ilość hormonu znajdującego się w przysadce jest niezależna od wieku, jednakowe jego ilości stwierdza się u dzieci, dorosłych i starców. Hormon wzrostu wydzielany jest epizodycznie a częstotliwość dobowa zależna jest od płci i wieku, i tak największa częstość i amplituda obserwowana jest w okresie dojrzewania płciowego (co 2-5h); wydzielanie dobowe jest nieco większe u kobiet niż u mężczyzn, a największa amplituda przypada na godziny snu nocnego. Stężenie hormonu wzrostu wzrasta po większych wysiłkach fizycznych, we śnie, pod wpływem emocji i przedłużonego głodzenia. Działanie hormonu wzrostu: za pośrednictwem insulinopodobnego czynnika wzrostowego I (IGF-I, somatomedyna C) wpływa na linijny wzrost szkieletu (wzrost kości na długość); wpływ na metabolizm glukozy; działanie diabetogenne (wzrost stężenia glukozy we krwi) oraz pobudzające uwalnianie insuliny; działanie lipolityczne; wraz z IGF-I wpływa na układ immunologiczny. Zastosowanie: niedobór wzrostu różnego pochodzenia u dzieci; zespół Turnera w okresie wzrastania. Stany chorobowe związane z hormonem wzrostu.

Nadmierne wytwarzanie hormonu wzrostu:

Gigantyzm – stan związany z nadmiernym wytwarzaniem hormonu wzrostu w okresie przed zakończeniem wzrostu spowodowane najczęściej obecnością gruczolaka przedniego płata przysadki. Nadmiar hormonu wzrostu prowadzi do osiągnięcia znacznego wzrostu (powyżej 2 m); pomimo okazałego wzrostu i silnego rozwoju mięśni chorzy są słabi, łatwo się męczą i są mało sprawni. W przypadku nie podjęcia leczenia u chorych tych około trzeciej dekady życia pojawiają się charakterystyczne dla akromegalii zmiany wyglądu.


Akromegalia — to stan chorobowy związany z nadmiernym wytwarzaniem (gruczolak przedniego płata przysadki) hormonu wzrostu u osób dorosłych. Do objawów akromegalii należą: zmiana wyglądu — pogrubienie rysów twarzy, pogrubienie i pomarszczenie skóry na twarzy; powiększenie dłoni, stóp, czaszki (dotychczas używane buty, rękawiczki, kapelusze stają się za ciasne); powiększenie języka, rozejście się zębów, niewyraźna mowa; powiększenie narządów wewnętrznych (wątroby, serca); nadciśnienie tętnicze; zaburzenia gospodarki węglowodanowej (do jawnej cukrzycy); nadmierna potliwość i owłosienie ciała. W leczeniu stosuje się operacyjne usunięcie gruczolaka, lub częściej farmakologiczne hamowanie uwalniania hormonu wzrostu poprzez zastosowanie bromokryptyny lub analogów somatostatyny.

Niedobór hormonu wzrostu w okresie dziecięcym powoduje powstanie karłowatości przysadkowej; niedobór ten występuje często z niedoborem innych hormonów przysadkowych. W odróżnieniu od karłowatości z innych przyczyn (niedoczynność tarczycy) osoby dotknięte niedoborem hormonu wzrostu charakteryzują się normalną inteligencją i zdolnością do uczenia się.

Gonadotropiny — to glikoproteinowe hormony wytwarzane w części gruczołowej przysadki. Należą do nich: hormon pobudzający wzrost pęcherzyka Graafa (folitropina — FSH) oraz hormon luteinizujący (lutropina – LH). Folitropina jest dimerem zbudowanym z dwóch podjednostek: identycznej jak dla LH podjednostki  a oraz zapewniającej temu hormonowi swoistości fizjologicznej podjednostki. Podobnie, lutropina zbudowana jest z dwóch podjednostek a i R. Wydzielanie gonadotropin przysadkowych ma u kobiet charakter cykliczny. Gwałtowny, kilkudniowy wzrost LH obserwuje się w okresie jajeczkowa­nia, stężenie FSH dość niskie w pierwszej fazie cyklu miesięcznego wzrasta w okresie jajeczko­wania i po nim. Cykliczne wydzielanie gonado­tropin przysadkowvch przekłada się na cykliczne wahania stężenia estrogenów w cyklu menstru­acyjnym kobiet. Istnienie ujemnego sprzężenia zwrotnego pomiędzy estrogenami a gonadotro­pinami leży u podłoża mechanizmu działania środków antykoncepcyjnych. Stale podawa­nie estrogenów (tabletki antykoncepcyjne) pro­wadzi do stałego, wysokiego ich poziomu we krwi i w efekcie zahamowania wydzielania go­nadotropin przysadkowych, których obecność jest niezbędna dla jajeczkowania. Gonadotropi­ny przysadkowe są wydzielane, bez względu na płeć w sposób pulsacyjny (zwiększanie i zmniej­szanie wydzielania się gonadotropin co 90-120 minut). Działanie biologiczne gonadotropin:w obrębie jajnika: FSH pobudza do wzrostu pę­cherzyk jajnikowy (Graafa); FSH kontroluje przekształcanie się testosteronu do estradiolu; LH kontroluje pęknięcie dojrzałego pęcherzyka Graafa i uwolnienie oocytu (owulacja); LH kon­troluje czynność ciałka żółtego odpowiedzialne­go za produkcję progesteronu; w obrębie jąder: tkanką docelową dla LH jest gruczoł śródmiąż­szowy jądra, a dla FSH komórki Sertolego ka­nalików plemnikotwórczych; FSH odpowiada za metabolizm testosteronu do dihydrotestoste­ronu w komórkach Sertolego oraz za spermato­genezę; niedobór FSH powoduje zahamowanie tworzenia się plemników (spermatogenezy); LH stymuluje biosyntezę testosteronu i wspólnie z FSH kontroluje spermatogenezę. Zastosowa­nie gonadotropin: brak owulacji (jajeczkowania) u kobiet; programy zapłodnienia pozaustrojo­wego; leczenie substytucyjne hipogonadyzmu hipogonadotropowego u mężczyzn; leczenie zaburzeń zstępowania jąder (wnętrostwa).

Prolaktyna (PRL) — hormon polipeptydowy o budowie zbliżonej dobudowy hormonu wzro­stu. Wydzielanie tego hormonu jest hamowane przez dopaminę wydzielaną z podwzgórza, nato­miast wzrost wydzielania zachodzi podczas snu, wysiłku fizycznego, stresu. U kobiet w czasie cią­ży sekrecja prolaktyny wzrasta, osiągając szczyt tuz przed porodem. W okresie laktacji drażnie­nie
brodawki sutkowej powoduje każdorazowo znaczny, krótkotrwały wzrost stężenia tego hor­monu i wzmożoną syntezę białka wydzielane­go z mlekiem. Prolaktyna hamuje wydzielanie FSH i LH w okresie laktacji, czego efektem jest brak owulacji i zatrzymanie miesiączki. Duże znaczenie kliniczne ma stan nadmiernego wy­dzielania prolaktyny przez gruczolaki przysadki lub w wyniku zaznaczenia się działania ubocz­nego niektórych leków (cymetydyna, neurolep­tyki). Zwiększone stężenie prolaktyny wiąże się z obecnością takich objawów jak: ginekomastia (powiększenie gruczołów sutkowych), spadek libido i impotencja u mężczyzn, galaktorrhea (mlekotok), wtórny brak miesiączek i niepłod­ność u kobiet.

Tyreotropina — hormon tyreotropowy (TSH), to glikoproteina zbudowana z dwóch, różniących się strukturą, wielkością i aktywnością biologicz­ną łańcuchów, łańcucha a i łańcucha a. Biosyn­teza i wydzielanie TSH jest kontrolowane przez podwzgórzową tyreoliberynę (TRH) oraz na za­sadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego przez tri­jodotyroninę (T3). TSH wywiera swoje działanie na gruczoł tarczowy po połączeniu się ze swo­istym receptorem błonowym. W efekcie tego połączenia dochodzi do wzrostu syntezy i wy­dzielania hormonów tarczycy, tyroksyny i trijodo­tyroniny. Oznaczanie stężenia TSH we krwi jest obecnie wykorzystywane jako test przesiewowy dla oceny funkcji tarczycy. Niskie, nieoznaczalne stężenia TSH są obserwowane w nadczynności gruczołu tarczowego (autonomiczne gruczolaki tarczycy, choroba Graves-Basaedowa), wysokie zaś towarzyszą niedoczynności tarczycy.

Kortykotropina — hormon adrenokortyko­tropowy (ACTH), to zbudowany z 39 amino­kwasów polipeptyd syntetyzowany w części gruczołowej przysadki. Głównym, biolo­gicznym działanie ACTH jest pobudzanie biosyntezy i wydzielania kortykosteroidów w korze nadnerczy. Wydzielanie ACTH przybiera w ciągu doby charakter cykliczny z najwyższy­mi stężeniami we wczesnych godzinach ran­nych i najniższymi w godzinach wieczornych i około północy. Ten dobowy rytm wydzielania dotyczy całego układu podwzgórze-przysadka–nadnercza i ulega zakłóceniu pod wpływem silnego stresu (maksymalne wytwarzanie kortyzolu w odpowiedzi na zwiększone wymagania organizmu). ACTH poza stymulacją biosyntezy kortyzolu wpływa na jego metabolizm wydłu­żając jego okres półtrwania, ponadto pobudza melanocyty, aktywuje enzymy zwiększają­ce uwalnianie kwasów tłuszczowych, hamuje zwrotnie uwalnianie kortykoliberyny z pod­wzgórza. Syntetyczne preparaty ACTH znalazły zastosowanie w diagnostyce chorób kory nad­nercza, terapii niewydolności kory nadnerczy, chorób reumatycznych.

Wybrane stany chorobowe związane z przysadką

  • Guzy przysadki mózgowej — ze względu na lokalizację, guzy przysadki mózgowej osiągając nawet niewielkie rozmiary mogą wpływać na funkcję całego organizmu; rozrastający się guz może uciskać na sąsiadujące struktury (skrzyżowanie nerwów wzrokowych) lub na komórki przedniego płata powodując niedobory hormonów kontrolujących funkcję innych gruczołów dokrewnych. Guzy przysadki dzieli się na hormonalnie nieczynne oraz hormonalnie czynne — guzy wytwarzające prolaktynę, guzy wytwarzające hormon wzrostu (akromegalia), guzy wytwarzające ACTH (zespół Cushinga).
  • Niewydolność przedniego płata przysadki — niewydolność ta może być całkowita z wypadnięciem czynności płata przedniego przysadki (choroba Simmondsa) lub częściej występująca częściowa niewydolność przedniego płata przysadki z wypadnięciem pojedynczych czynności endokrynnych. Do przyczyn niewydolności przedniego płata zaliczamy: guzy przysadki lub okolic siodła tureckiego, przerzuty nowotworowe do ośrodkowego układu nerwowego;  urazy przysadki mózgowej; zespół Sheehana: poporodowa martwica przysadki rozwijająca się w następstwie wstrząsu poporodowego (wczesne objawy to brak laktacji, wtórny brak miesiączki); autoimmunologiczne zapalenie przysadki; choroby ziarniniakowate (sarkoidoza, ziarniniak kwasochłonny). Obja­wy niewydolności przysadki pojawiają się przy uszkodzeniu przynajmniej 80% jej masy. Naj­częściej dochodzi do częściowej niewydolności przedniego płata przysadki a objawy związa­ne z wypadnięciem funkcji endokrynnej po­jawiają się w następującej kolejności: hormon wzrostu, gonadotropiny, TSH, ACTH, wypad­nięcie sekrecji hormonu wzrostu — w okresie wzrostowym — karłowatość przysadkowa; wy­padnięcie sekrecji gonadotropin — wtórny hi­pogonadyzm ze zmniejszonym stężeniem LH i FSH w surowicy, wtórnym brakiem miesiącz­ki, spadek libido, impotencją, zanikiem owło­sienia płciowego; wypadnięcie sekrecji TSH — wtórna niedoczynność tarczycy charaktery­zująca się jednoczesnym obniżeniem TSH i ty­roksyny; wypadnięcie sekrecji ACTH — wtórna niewydolność kory nadnerczy z niedoborem hormonu melanotropowego i ACTH; chorzy mają woskowo zabarwioną skórę z powodu utraty barwników w skórze, obniżenie ciśnie­nia tętniczego, spadek wydolności fizycznej; wypadnięcie sekrecji prolaktyny u kobiet kar­miących powoduje zanik laktacji. Wszystkie powyższe objawy związane są z powolną utra­tą czynności endokrynnej przysadki i zalicza­ne są do objawów przewlekłej niewydolności przysadki mózgowej. Ostra niewydolność przy­sadki mózgowej może ujawnić się u chorego pod wpływem silnych obciążeń psychicznych i/lub fizycznych i związana jest z ostrym niedo­borem ACTH i TSH. W leczeniu stosuje się po­stępowanie przyczynowe (np. usunięcie guza) lub/i substytucyjne (podaż brakujących hormo­nów).

Szyszynka i hormony szyszynkowe

Szyszynka zwana także ciałem szyszynkowatym jest położona w ośrodkowym układzie nerwowym w śródmózgowiu. Szyszynka ma budowę zrazikową, w obrębie zrazika znajdują się komórki szyszynkowe (pinocyty), komórki glejowe i włókna nerwowe. Hormonem produkowanym przez szyszynkę jest melatonina. Wydzielanie melatoniny jest kontrolowane przez impulsy wysyłane przez siatkówkę oka. Wzrost wydzielania melatoniny obserwuje się w czasie ciemności; typowo rozpoczyna się około 21, a kończy o 4 nad ranem. Melatonina gromadzi się w tkance mózgowej, wpływając na ośrodki związane ze snem i czuwaniem oraz z czynnością przysadki, przede wszystkim kontroluje działa na ośrodki kontrolujące wydzielanie gonadotropin (FSH i LH) opóźniając dojrzewanie płciowe. Melatonina jest stosowana w leczeniu zaburzeń snu, szczególnie dla zapobiegania występowaniu zespołu jet lag, zaburzeniami rytmu snu i czuwania pojawiającymi się u ludzi zmieniających strefy czasowe. Ponadto, melatonia wydłuża sen u osób po 65 roku życia, u których krótki sen może być związany ze spadkiem tego hormonu w ośrodkowym układzie nerwowym.

Gruczoł tarczycy

Tarczyca jest umiejscowiona na przedniej powierzchni szyi na chrząstce tarczowatej krtani. Gruczoł tarczowy jest zbudowany z dwóch płatów, prawego i lewego połączonych strukturą zwaną węziną. Głównym hormonem produkowanym przez tarczycę jest tyroksyna (T4), aminokwas zawierający w swej cząsteczce cztery atomy jodu. W mniejszych ilościach wydzielana jest trijodotyronina (T3), aminokwas z wbudowanymi trzema atomami jodu. Za biologiczne efekty hormonów tarczycy odpowiedzialna jest trijodotyronina, która powstaje w wyniku konwersji T4 do T3 w tkankach obwodowych. Synteza hormonów tarczycy związana jest z wychwytywaniem przez ten gruczoł atomów jodu nieorganicznego i aminokwasu tyrozyny. Jod nieorganiczny pochodzący z pożywienia jest utleniany i wbudowywany do cząsteczek tyrozyny, aminokwasu wchodzącego w skład tyreoglobuliny (glikoproteiny o dużej masie cząsteczkowej tworzącej koloid). W pierwszym etapie wbudowywania jodu do tyrozyny powstają monojodotyrozyna (MIT), która po przyłączeniu drugiego atomu jodu ulega przekształceniu do dijodotyrozyny (DIT). Dwie cząsteczki DIT po połączeniu ze sobą i odłączeniu alaniny tworzą tyroksynę. Trijodotyronina powstaje w wyniku połączenia jednej cząsteczki MIT z jedną cząsteczką DIT. Wytworzone cząsteczki hormonów tarczycy są magazynowane w koloidowej strukturze, tyreoglubulinie, skąd są następnie uwalniane w miarę zapotrzebowania. Hormony tarczycy są uwalniane w odpowiedzi na: stymulacje TRH, pośrednio poprzez tyreoliberynę (TSH); stymulację TSH; zimno (wzrost wydzielania TRH); stymulację wazopresyną, adrenaliną; przeciwciała przeciwko białkom tarczycy — immunoglobuliny z klasy IgG — długo działający czynnik pobudzający tarczycę (LATS). Wydzielanie hormonów tarczycy jest hamowane przez: długotrwały wzrost średniej temperatury otoczenia; wzrost zawartości we krwi T3 i T4; jod nieorganiczny (duże ilości, kilkakrotnie wyższe od prawidłowych); niedobór jodu organicznego; aniony jednowartościowe (chlorany, azotany) — współzawodnictwo w wychwytywaniu przez tarczycę; leki przeciwtarczycowe.

Hormony tarczycy po wniknięciu do wnętrza komórek pobudzają syntezę białek komórkowych. Hormonem, który bezpośrednio wiąże się z receptorem jądrowym jest T3. Efektem oddziaływania hormonów tarczycy na organizm jest: wzmożona synteza białek (przy prawidłowym stężeniu hormonów tarczycy); w nadczynności tarczycy obserwuje się przyspieszony rozpad białek; zwiększone wchłanianie węglowodanów w jelitach, nasilenie rozpadu glikogenu w komórkach, w efekcie wzrost stężenia glukozy we krwi; wzrost syntezy i rozpadu cholesterolu we krwi oraz wzrost jego wychwytu, w efekcie obniżenie poziomu cholesterolu we krwi; wzrost zużycia tlenu, wzmożenie podstawowej i całkowitej przemiany materii; zwiększenie wydzielania hormonu wzrostu; pobudzenie przemiany wapniowej i fosforanowej; zwiększenie wrażliwości serca na działanie amin katecholowych (adrenaliny i noradrenaliny); przyspieszenie wydalania wody i soli mineralnych.

Kalcytonina — jest hormonem polipeptydowym zbudowanym z 32 aminokwasów wytwarzanym przez komórki C gruczołu tarczowego. Poza tarczycą komórki te występują w niewielkich ilościach w gruczołach przytarczycznych i grasicy. Kalcytonina jest hormonem zaangażowanym w regulację gospodarki kostno-mineralnej, Uważa się, że główna rola kalcytoniny polega na zapewnianiu integralności czynnościowej i morfologicznej kości. Głównym impulsem zwiększającym sekrecję tego hormonu jest wzrost stężenia wapnia we krwi (hiperkalcemia), ponadto stymulujący wpływ na wydzielanie kalcytoniny wywiera gastryna, glukagon i pankreozymina.

Fizjologiczne działanie kalcytoniny:

  • hamowanie osteoklastów oraz osteolizy;
  • pobudzanie biosyntezy macierzy kostnej przez osteoblasty;
  • wzrost wydalania wapnia, fosforanów, sodu, potasu i magnezu w nerkach;
  • hamowanie wchłaniania wapnia w przewodzie pokarmowym;
  • hamowanie wydzielania soku żołądkowego i trzustkowego;
  • zmniejszenie percepcji bólu — działanie przeciwbólowe;
  • hamowanie łaknienia.

W lecznictwie kalcytonina (preparaty kalcytoniny ludzkiej, obcogatunkowej kalcytoniny łososiowej, wieprzowej) stosowana jest w: stanach chorobowych przebiegających z hiperkalcemią (nowotwory kości, nadczynność gruczołów przytarczycznych, przedawkowanie witaminy D); chorobie Pageta; osteoporozie — szczególnie skuteczna w łagodzeniu bólów towarzyszących osteoporotycznym złamaniom kręgów; ostrym zapaleniu trzustki; stanach chorobowych przebiegających z nadmiernym stężeniem gastryny we krwi (zespół Zollinger-Ellisona).

Niektóre stany chorobowe związane z tarczycą

Wole obojętne — powiększenie gruczołu tarczowego przy zachowanej prawidłowej sekrecji hormonów, bez cech zapalenia i cech procesu nowotworowego. Choroba ta stanowi większość chorób tarczycy. Najczęstszą przyczyną rozwoju wola obojętnego jest niedobór jodu w diecie (wole endemiczne), ponadto wole może rozwinąć się w okresach zwiększonego zapotrzebowania na hormony tarczycy (okres dojrzewania, ciąża, klimakterium) cztery razy częściej u kobiet niż u mężczyzn. Wole obojętne może ulec przekształceniu w wole zawierające zmienną liczbę guzków (wole guzkowe), które z kolei mogą stać się podstawą dla rozwoju autonomicznej nadczynności tarczycy, bądź dla rozwoju procesu nowotworowego. Ponadto, powiększające się wole może uciskać tchawicę doprowadzając do zwężenia jej światła i utrudnienia oddychania. W leczeniu stosuje się: u ludzi młodych hormony tarczycy, lub/i preparaty jodu; dla zapobieżenia rozwojowi wola stosuje się jodowanie żywności (w Polsce jodowana jest sól); w przypadku wola o dużych rozmiarach z zawartością dużej ilości guzków stosuje się leczenie operacyjne.

Niedoczynność tarczycy — stan niedoboru hormonów tarczycy, która może być związany z niedomogą gruczołu tarczowego (niedoczynność pierwotna), niedoczynnością przysadki (niedoczynność wtórna), podwgórzowym niedoborem TRF (niedoczynność trzeciorzędowa). Pierwotna niedoczynność przysadki może być wrodzona (choroba ta powinna być bardzo wcześnie rozpoznawana i leczona, gdyż brak właściwej terapii prowadzi do rozwoju kretynizmu) lub nabyta (w następstwie procesu auto-immunologicznego — choroba Hashimoto, po usunięciu tarczycy, leczeniu jodem radioaktywnym, leczeniem lekami przeciwtarczycowymi, litem). Choru z niedoczynnością tarczycy skarży się na: zmniejszenie sprawności fizycznej i umysłowej, apatię, wyczerpanie, spowolnienie, zwiększoną wrażliwość na zimno, zwiększenie masy ciała, zaparcia, suche, łamliwe włosy, suchą, zimną skórę z obecnością obrzęków, obniżenie gtosu. W badaniach stwierdza się zwolnienie pracy serca, powiększenie sylwetki serca, niewydolność krążenia; w testach laboratoryjnych charakterystyczny jest wzrost stężenia TSH przy niskich wartościach stęże­nia tyroksyny, w przypadku wtórnej niedoczyn­ności tarczycy oba te parametry są obniżone. Leczenie polega na długotrwałym stosowaniu hormonów tarczycy.

Nadczynność tarczycy — stan przebiegający z nadmiernym wydzielanie hormonów tarczycy. Nadczynność tarczycy może być pochodzenia immunologicznego z obecnością przeciwciał przeciwko receptorom TSH o działaniu pobudzającym — choroba Graves-Basedowa; może też być związana z czynnościową autonomią gruczołu tarczowego (jedno i wieloogniskową, uogólnioną) lub rzadko pojawia się w przebiegu zapalenia tarczycy, towarzyszy rakowi tarczycy lub  stanowi efekt egzogennej podaży hormonów tarczycy. Objawy kliniczne nadczynności tarczycy to: niepokój psychoruchowy, drżenie rąk, zwiększona nerwowość, bezsenność; objawy oczne (wytrzeszcz) i obrzęk przedgoleniowy towarzyszą około  40% chorych z chorobą Graves-Basedowa; wole (70% chorych); przyspieszenie pracy serca, zaburzenia rytmu serca; zmniejszenie masy ciała (przy prawidłowym lub nadmiernym apetycie); ciepła, wilgotna skóra; zła tolerancja ciepła; biegunki i wzrost motoryki jelit; osłabienie mięśni, głównie ud; osteopatia (zwiększenie ubytku kostnego) — nadczynność tarczycy stanowi czynnik ryzyka rozwoju osteoporoza. W leczeniu nadczynności tarczycy stosuje się, w zależności od jej typu i wieku chorego, leki tyreostatyczne (propulotiouracyl, tiamazol) stosowane przez okres około 18 miesięcy w przypadku immunologicznej nadczynności tarczycy, bądź do czasu osiągnięcia wyrównania nadczynności i przeprowadzenia zabiegu operacyjnego (wole guzowate, nadczynne); leczenie zabiegowe (strumektomia) zwłaszcza u chorych z dużym wolem z objawa­mi ucisku na sąsiednie narządy; leczenie jodem promieniotwórczym stosowane w przypadku nawrotu nadczynności postrumektom i au­tonomicznej nadczynności tarczycy, przeciw­wskazań do zabiegu operacyjnego (ten rodzaj leczenia preferowany jest u osób starszych).

Gruczoły przytarczyczne

Gruczoły przytarczyczne występują w postaci dwóch par — górnych i dolnych i są położone na tylnej powierzchni bocznych płatów tar­czycy. Hormonem produkowanym przez gru­czoły przytarczyczne jest parathormon (PTH), zbudowany z jednego łańcucha hormon poli­peptydowy, zawierający 84 aminokwasów w swej cząsteczce. Głównym regulatorem wy­dzielania parathormonu przez gruczoły przy­tarczyczne jest stężenie wapnia i 1,25(OH)2D w surowicy. Niskie stężenie wapnia i aktyw­nej postaci witaminy D stymulują wydzielanie tego hormonu, podczas gdy wysokie je hamu­ją. PTH kontroluje przechodzenie wapnia i fos­foranów przez błony komórkowe w kościach i nerkach, w efekcie czego zwiększa osoczo­we stężenia wapnia a obniża stężenie fosfo­ranów. W kościach PTH zwiększa aktywność i liczbę osteoklastów, komórek odpowiedzial­nych za resorpcję kości. Stymulacja osteokla­stów zachodzi na drodze pośredniej poprzez osteoblasty stymulowane przez PTH do wy­dzielania substancji aktywujących osteoklasty. W nerkach PTH zwiększa reabsorbcję wap­nia i magnezu a zwiększa wydalanie fosfora­nów, aminokwasów, sodu, chloru i siarczanów. Parathormon jest silnym stymulatorem 1 a-hy­droksylazy, enzymu, który katalizuje powsta­nie aktywnej postaci witaminy D w nerkach. W ten sposób PTH zwiększa zależne od wi­taminy D wchłanianie wapnia w przewodzie pokarmowym i nerkach. Parathormon, wraz z kalcytoniną, witaminą D, estrogenami, andro­genami należy do hormonów zaangażowanych w gospodarkę kostno-mineralną. Ze wzglę­du na zdolność PTH do pobudzania osteoblastów i procesów kościotworzenia (aczkolwiek w warunkach fizjologicznych przeważa resorpcja kości) podejmowane są obecnie próby stosowania fragmentów tego hormonu w leczeniu osteoporozy. Wykazano, że terapia przerywana (podskórne wstrzyknięcia raz na dobę) z zastosowaniem PTH nie tylko hamuje resorpcję kości, ale także zwiększa jej masę.

Nadczynność przytarczyc — jest chorobą przebiegającą z nadmiernym wytwarzaniem parathormonu. Ze względu na różne mechanizmu prowadzące do nadprodukcji PTH wyróżnia się: pierwotną nadczynność przytarczyc, związaną z obecnością pojedynczych lub mnogich gruczolaków w gruczołach przytarczycznych, rzadziej obserwuje się przerost lub raka przytarczyc; wtórną nadczynność przytarczyc, która rozwija się: na podłożu przewlekłej niewydolności nerek — spadek wytwarzania aktywnych postaci witaminy D oraz wzrost stężenia fosforanów w surowicy, w efekcie spada stężenie wapnia zjonizowanego co stanowi sygnał dla sekrecji PTH; w zespole upośledzonego wchłaniania ze zmniejszoną resorpcją wapnia w jelitach; w marskości wątroby, zaburzona synteza kalcifediolu, formy witaminy D; bardzo rzadko w przypadku zaburzenia powstawania witaminy D w skórze; trzeciorzędową nadczynność przytarczyc — nadmierne w stosunku do zapotrzebowania organizmu wydzielanie PTH z towarzyszącą hiperkalcemią (zjawisko obserwowane u chorych z przewlekłą niewydolnością nerek po przeszczepie). Objawy pojawiają się u około 50% chorych, często schorzenie to wykrywane jest w sposób przypadkowy; do objawów tych zalicza się: podwyższenie stężenia wapnia we krwi; kamicę nerkową, rzadko odkładanie się złogów wapnia w miąższu nerek (wapnica nerkowa); ubytek masy kostnej; utrata apetytu, nudności, zaparcia, zmniejszenie masy ciała, rzadziej obserwuje się owrzodzenia dwunastnicy i żołądka, zapalenie trzustki; łatwe męczenie się osłabienie siły mięśniowej zaniki mięśni. W leczeniu stosuje się operacyjne usunięcie gruczołów przytarczycznych lub Ieczenie choroby podstawowej w przypadku wtórnej nadczynności przytarczyc.

Niedoczynność przytarczyc najczęstszą przyczyną niedoczynności przytarczyc jest przypadkowe wycięcie tych gruczołóww trakcie strumektomii, rzadziej dochodzi do zniszczenia przytarczyc w przebiegu procesów autoimmunologicznych. Objawy kliniczne niedoczynności gruczołów przytarczycznych związane są z obniżeniem stężenia wapnia w surowicy (tężyczka hipokal­cemiczna — napady drgawek przy zachowanej świadomości, często z drętwieniem kończyn, ułożeniem palców w kształcie (Woni położni­ka), obserwuje się także zaburzenie wzrostu włosów i paznokci, rozwój zaćmy, zwapnienie zwojów pnia mózgu, zaburzenia psychiczne. W leczeniu podaje się preparaty wapnia.

Grasica

Grasica jest gruczołem leżącym w śródpiersiu tuż za mostkiem. Grasica dość dużą u noworod­ka i w dzieciństwie (do 1212.) zanika stopniowo, począwszy od dojrzewania płciowego, u osoby dorosłej przedstawia się jako narząd tłuszczowo zwyrodniały. Grasica stanowi formę pośrednią pomiędzy typowymi gruczołami dokrewnymi, a gruczołami należącymi do układu chłonnego. Grasica wytwarza limfocyty oraz tymozynę, któ­ra bezpośrednio pobudza powstawanie i dojrze­wanie limfocytów w grasicy, ponadto wpływa na wytwarzania interferonu i cytokin przez limfocy­ty. Wrodzony brak grasicy prowadzi do zmniej­szenia liczby limfocytów, zaniku obwodowego układu limfoidalnego oraz braku odporności typu komórkowego. Wyciągi z grasicy stosuje się jako środki immunostymulujące, zwiększające właściwości obronne organizmu.

Hormony wydzielane przez trzustkę

Wyspy trzustkowe zwane także wysepkami Langerhansa (od nazwiska ich odkrywcy) są skupiskami komórek o różnej budowie i funkcji stanowiącymi około 1% masy tego narządu. Każda wysepka zawiera około 1000 komórek, około 80% z nich to komórki położone w środkowej części, otoczone płaszczem innych komórek. W wysepkach ssaków istnieją cztery główne typy komórek: produkujące insulinę komórki 3, produkujące glukagon komórki a, produkujące somatostatynę komórki D oraz produkujące polipeptyd trzustkowe komórki PP.

Insulinajest hormonem peptydowym wydzie­lanym przez komórki p3 w odpowiedzi na zwięk­szone stężenie glukozy, aminokwasów i kwasów tłuszczowych we krwi; jej sekrecja wzrasta tak­że po stymulacji glukagonem, hormonami je­litowymi, wazopresyną i oksytocyną. Insulina w okresach między, posiłkami wydzielana jest w postaci występujących co około 10 minut pulsów. Po spożyciu posiłku, na skutek stymu­lującego działania glukozy i hormonów jelito­wych, insulina wydzielana jest w dwóch fazach, piertivszej, szybkiej związanej z uwolnieniem insuliny zdeponowanej w ziarnistościach ko­mórek p oraz drugiej, wolno narastającej zwią­zanej z uwalnianiem insuliny syntetyzowanej de novo.

 Insulina jest hormonem polipeptydowym zbudowanym z 51 aminokwasów uszerego­wanych w dwa łańcuchy A (21 aminokwasów) i B (30 aminokwasów), połączone mostkami dwusiarczkowymi. Insulina umożliwia szero­ki zakres reakcji metabolicznych i wzrostowych w wielu komórkach, głownie komórkach mięśni szkieletowych, tkanki tłuszczowej, w mniejszym stopniu innych tkanek. Działanie to jest możliwe za pośrednict.%em specyficznego receptora dla insuliny. Receptor ten obecny jest w błonie licz­nych komórek takich jak komórki tkanki tłusz­czowej, mięśni szkieletowych, wątroby, komórki krwi i wiele innych. Liczba receptorów insuli­nowych jest różna w zależności od rodzaju ko­mórki, i tak np. od 40 na powierzchni krwinki czerwonej do 200000-300000 na powierzchni jednej komórki wątrobowej. Działanie insuli­ny na tkanki docelowe: zwiększenie transpor­tu glukozy w tkance tłuszczowej i komórkach mięśni szkieletowych; nasilenie syntezy gliko­genu (związku, w którym magazynowana jest glukoza); pobudzenie syntezy białek w prawie wszystkich tkankach; zmniejszenie rozpadu bia­łek przez zmniejszenie syntezy glukozy de novo z aminokwasów w wątrobie (hamuje proces glu­koneogenezy); zwiększenie syntezę DNA; wą­trobie, hamowanie rozkładu tłuszczów. Insulina jest lekiem niezbędnym do życia chorym na cukrzycę typu 1 (insulinozależną), a także stanowi element terapii chorych na typ 2 cukrzycy (insulinoniezależnej).

Glukagon — jest polipeptydowym, zbudowanym z 29 aminokwasów hormonem wydzielanym przez komórki a wysp trzustkowych. Glukagon określany jest hormonem stresu, zapewnia on dostawę substancji energetycznych (glukozy, wolnych kwasów tłuszczowych) dla narządów i tkanek reagujących na stres. Wzrost tego hormonu obserwuje się w ostrej hipoglikemii, po dużych wysiłkach fizycznych, po urazach, w ostrym zawale mięśnia sercowego, w głodzie a także po spożyciu dużego, białkowego posiłku. Działanie glukagonu, odwrotne do działania insuliny, polega na zwiększeniu stężenia glukozy we krwi. Dzieje się tak na skutek wzmożenia rozpadu glikogenu w wątrobie oraz pobudzeniu tworzenia glukozy de novo. Glukagon pobudza także Iipolizę, zwiększając stężenie wolnych kwasów tłuszczowych we krwi. Glukagon jest stosowany dla leczenia hipoglikemii poinsulinowej. Po podskórnym lub domięśniowym podaniu w ciągu 8-10 minut zwiększa stężenie glukozy (pod warunkiem istnienia odpowiednich zapasów glikogenu w komórkach wątrobowych). Ponadto glukagon, ze względu na działanie zwiększające siłę skurczu mięśnia sercowego bywa stosowany pomocniczo w leczeniu niewydolności krążenia.

Somatostatyna — to zbudowany z 14 aminokwasów hormon wydzielany przez komórki D wysp trzustkowych. Wykazuje silne działanie hamujące na motorykę żołądka i produkcję soku żołądkowego oraz na motorykę i czynność sekrecyjną jelit.

Gruczoły nadnerczowe

Gruczoł nadnerczowy jest parzystym gruczołem położonym na górnym biegunie nerki. Masa narządu wynosi 10-18g. W miąższu nadnerczy wyróżnia się korę i rdzeń. Kora składa się z trzech warstw — kłębkowatej, pasmowatej i siatkowatej. W poszczególnych warstwach kory nadnerczy produkowane są różne grupy hormonów, odpowiednio: mineralokortykoidy, glikokortykoidy i androgeny. Rdzeń nadnerczy produkuje adrenalinę, noradrenalinę i znajduje się pod kontrolą części współczulnej układu autonomicznego.

Glikokortykosteroidy (GKS) — kortyzol (hydrokortyzon), kortyzon. Nazwa glikokortykosteroidy pochodzi od pierwszego zaobserwowanego działania tych hormonów — wpływu na gospodarkę węglowodanową — zapewnienia prawidłowego poziomu glukozy we krwi, zwłaszcza w warunkach głodzenia. Głównym hormonem glikokortykosteroidowym jest kortyzol. Synteza kortyzolu podlega ścisłej regulacji przez podwzgórze i przysadkę, które z kolei są bardzo wrażliwe na zwrotną, ujemną regulację związaną z wysokimi poziomami korty-zolu pochodzenia zarówno endogennego, jak i egzogennego (leki). U zdrowej, dorosłej osoby około 20 mg kortyzolu jest syntetyzowane i uwalniane z kory nadnerczy w ciągu doby. W warunkach stresu ilość kortyzolu może ulec kilkukrotnemu zwiększeniu. Dobowy rytm wydzielania kortyzolu podąża za rytmem wydzielania ACTH ze szczytami we wczesnych godzinach rannych i po posiłkach. Kortyzol, w około 90%, jest wiązany we krwi przez białko transportujące (ang. corticosteroid-binding protein CBG). Tylko wolna, niezwiązana z białkiem frakcja kortyzolu może wywierać fizjologiczny efekt. Wzrost stężenia CBG obserwuje się w ciąży, pod wpływem leczenia estrogenami oraz w nadczynności tarczycy. Fizjologiczne działanie GKS jest możliwe po przyłączeniu się do swoistego receptora w tkankach docelowych. Receptory dla GKS należą do rodziny receptorów cytozolowych. Mała cząsteczka hormonu po wniknięciu do wnętrza komórki łączy się ze swoistym receptorem, a następnie kompleks hormon-receptor, po odpowiedniej transformacji, wchodzi do jądra komórki i oddziaływuje na procesy transkrypcji, a następnie translacji. W efekcie dochodzi do syntezy czynnych biologicznie białek, najczęściej enzymów biorących udział w dalszych przemianach metabolicznych.

Biologiczne działanie GKS jest w głównej mierze związane z ich bezpośrednim działaniem na komórki, część z nich jest wynikiem odpowiedzi organizmu na działanie GKS (np. wzrost wydzielania insuliny w odpowiedzi na zwiększające stężenie glukozy we krwi działanie GKS), część zaś stanowi efekt tzw. przyzwalającego działania GKS. Efekt ten powoduje, że w nieobecności GKS odpowiedź mięśni gładkich naczyń krwionośnych i oskrzeli na działanie katecholamin (adrenalina, noradrenalina) jest wyraźnie zmniejszona.

Działanie GKS:

  • efekty metaboliczne: GKS podwyższają stężenie glukozy we krwi poprzez stymulację glukoneogenezy w wątrobie, hamowanie wychwytu glukozy przez mięśnie szkieletowe i tkankę tłuszczową ponadto GKS stymulują uwalnianie insuliny i syntezy glikogenu wątrobie; GKS stymulują lipolizę, a ponieważ równocześnie dzięki zwiększeniu sekrecji insuliny zwiększa się lipogeneza efekt netto to zwiększenie odkładania tłuszczy połączone z podwyższonym stężeniem wolnych kwasów tłuszczowych i glicerolu we krwi, które stanowią materiał do syntezy de novo glukozy w komórkach wątrobowych;
  • efekty kataboliczne: GKS wywierają kataboliczne działanie na tkankę łączną, tłuszczową, kostną mięśnie szkieletowe, skórę; ponadfizjologiczne stężenia GKS powodują zaniki mięśni oraz ich osłabienie, długotrwałe leczenie GKS lub ich podwyższony poziom w chorobie Cushinga powoduje rozwinięcie się osteoporozy, u dzieci zahamowanie wzrostu; kataboliczny wpływ na skórę i tkankę łączną powoduje powstawanie rozstępów; efekty przeciwzapalne i immunosupresyjne: GKS wywierają bardzo silne działanie przeciwzapalne poprzez wpływ na ilość; rozmieszczenie i funkcję obwodowych leukocytów oraz zmniejszenie ekspresji cytokin prozapalnych; GKS zmniejszają migrację neutrofili do miejsca stanu zapalnego; zmniejszają liczbę krążących we krwi limfocytów, monocytów, eozynofili i bazofili; GKS wpływają hamująco na funkcję tkankowych makrofagów; GKS aktywują fosfolipazę A, dzięki czemu zmniejsza się synteza istotnych dla rozwoju procesu zapalnego czynników takich jak leukotrieny czy prostaglandyny; GKS hamują cyklooksygenazę, II enzym, którego aktywność znacznie wzrasta w tkankach objętych zapaleniem, i który jest odpowiedzialny za dalszy rozwój procesu zapalnego; duże dawki GKS hamują wytwarzanie przeciwciał; inne działanie GKS: zwiększanie wydzielania soku żołądkowego; zwiększanie przesączania kłębuszkowego w nerkach; wzrost siły skurczu mięśnia sercowego; wpływ na dojrzewanie tkanek płodu (przede wszystkim płuc); zmniejszają zależne od witaminy D wchłanianie wapnia w jelitach.

Glikokortykosteroidy są stosowane w następujących sytuacjach: diagnostyka chorób kory nadnerczy; Ieczenie substytucyjne w niedoczynności kory nadnerczy; przyspieszanie dojrzewania płuc płodu (przy przewidywanym przedwczesnym zakończeniu ciąży); jako leki przeciwzapalne i immunosupresyjne w leczeniu takich chorób jak: choroby krwi i tkanki chłonnej: białaczka szpikowa, białaczka limfatyczna chłoniaki, ziarnica złośliwa, szpiczak mnogi, niedokrwistość hemolityczna; stany alergiczne: atopowe zapalenie skóry, kontaktowe zapalenie skóry, katar sienny, nadwrażliwość na leki; choroby o podłożu immunizacyjnym: toczeń układowy, reumatoidalne zapalenie stawów, guzkowe zapalenie tętnic; choroby układu endokrynnego: zapalenie gruczołu tarczowego, wole Riedla, hiperkalcemia, hipoglikemia; choroby układu oddechowego: astma oskrzelowa, śródmiąższowe zapalenie płuc; choroby przewodu pokarmowego: wrzodziejące zapalenie jelita grubego, przewlekłe aktywne zapalenia wątroby; choroby układu kostno-stawowego: łuszczycowe zapalenia stawów, zapalenie kaletki maziowej, polimialgia reumatyczna; choroby narządu wzroku: zapalenia nerwu wzrokowego, zapalenie tęczówki; choroby nerek: zapalenie kłębuszków nerkowych (szybko postępujące).

Czynniki   zwiększające wydzielanie reniny Czynniki   hamujące wydzielanie reniny
Spadek ciśnienia tętniczego wywołany rozszerzeniem naczyń   krwionośnych. Wzrost   ciśnienia tętniczego spowodowany podawaniem leków o działaniu kurczącym   naczynia.
Zmniejszenie objętości krwi krążącej (hipowolemia)
• wywołane lekami — moczopędnymi, przeczyszczającymi, blokującymi działanie   aldosteronu
• wywołane utratą płynów — biegunka, krwotok, oparzenia dużej powierzchni   ciała.
Zwiększenie   objętości krwi krążącej (hiperwolemia)
• podawanie dużych ilości NaCI,
• podawanie dużych ilościglikokortykosteroidów,
• podawanie wazopresyny, hormonu wzrostu.
Pobudzenie   układu współczulnego. Hamowanie   układu współczulnego.
Zmniejszenie   stężenia jonów sodowych i potasowych. Zwiększenie stężenia   jonów sodowych, potasowych i magnezowych.

Stosowane w lecznictwie GKS różnią się między sobą: obecnością działania mineralokortykotropowego i skłonnością do zatrzymywania sodu i wody w ustroju (obrzęki) — hydrokortyzon; czasem działania: krótko działające — hydrokortyzon, prednizon, prednizolon, czas działania do 12h; o pośrednim czasie działania — triamcynolon, czas działania 12-36h; długo działające: deksametazon, betametazon, czas działania powyżej 36h; siłą działania przeciwzapalnego, np. do najsilniej działających GKS należy deksametazon i betametazon. Leczenie, zwłaszcza długotrwałe, preparatami GKS niesie ze sobą niebezpieczeństwo pojawienia się licznych działań niepożądanych. Do najgroźniejszych należy hamowanie wydzielania ACTH w przysadce, które jest związane z uruchomieniem pętli ujemnego sprzężenia zwrotnego. Nagłe odstawienie GKS po długo trwającej terapii może wywołać ostrą niedoczynność kory nadnerczy.

Mineralokortykoidy — aldosteron, 11-dezoksykortykosteron, kortykosteron. Nazwa tej grupy hormonów kory nadnerczy związana jest z ich głównym efektem fizjologicznym —wpływem nagospodarkę wodno-mineralną organizmu. Najważniejszym hormonem mineralokortykotropowym jest aldosteron. Wydzielanie aldosteronu tylko w niewielkim stopniu jest kontrolowane przez ACTH. Po usunięciu przysadki sekrecja aldosteronu spada do około połowy, co wskazuje na udział innych, poza ACTH, czynników regulujących wydzielanie tego hormonu. Aldosteron stanowi ostatnie ogniwo tzw. układu RAA: renina-angiotensyna-aldosteron. Układ RAA pełni w organizmie bardzo ważną funkcję kontrolując gospodarkę wodno-elektrolitową. W efekcie pobudzenia układu RAA wzrasta ciśnienie tętnicze oraz wypełnienie łożyska naczyniowego. Renina jest enzymem produkowanym w nerkach (w aparacie przykłębuszkowym). Czynniki, które stymulują wydzielanie reniny aktywują tym samym układ RAA. Renina katalizuje reakcję powstawania angiotensyny I z angiotensynogenu, glikoproteiny syntetyzowanej głównie w wątrobie, ale także w płucach, nerkach, jajnikach, nadnerczach, przysadce.

Angiotensyna I, z kolei, przy udziale konwertazy angiotensyny zostaje przekształcona w angiotensynę II.

Angiotensyna II jest hormonem peptydowym (oktapeptyd) o wielokierunkowym działaniu biologicznym takim jak: podwyższanie ciśnienia tętniczego (skurcz naczyń krwionośnych), pobudzanie wydzielania aldosteronu w nadnerczach, pobudzanie układu współczulnego, pobudzenie uczucia pragnienia i wydzielania wazopresyny, pobudzanie wzrostu mięśni gładkich naczyń i komórek mięśnia sercowego. Aldosteron, podobnie jak inne hormony o działaniu mineralokortykotropowym: zwiększa reabsorbcję jonów sodowych w cewkach krętych dalszych oraz w części proksymalnej cewki zbiorczej; zwiększa wydalanie jonów potasowych i wodorowych. Nadmierne wydzielanie aldosteronu (guzy nowotworowe) prowadzi do rozwoju nadciśnienia tętniczego, zwiększenia objętości osocza, podwyższonego stężenia sodu i obniżenia potasu i magnezu we krwi.

Odwiedzający wpisali takie problemy:

wpływ hormonów na mięśnie.

Tags: , , ,

Ostatnia edycja przez

Comments are closed.

Przeczytaj poprzedni wpis:
Ból

Ból jest przykrym czuciowym i emocjonalnym doznaniem występującym pod wpływem bodź­ców uszkadzających tkanki lub zagrażających ich uszkodzeniem. Jest to zawsze...

Zamknij