Nowotwory

Neoplasma czyli nowotwór oznacza dosłownie „nowy twór” czyli „nowy rozrost”. Według podanej prawie 50 lat temu definicji Willisa nowotwór jest to nieprawidłowa tkanka, która rozrasta się w nadmiarze i w sposób nieskoordynowany z tkankami prawidłowymi, przy czym nadmierna proliferacja utrzymuje się pomimo wyeliminowania czynnika, który ją wywołał. Trzeba jeszcze dodać, że nadmiernej proliferacji towarzyszą zaburzenia różnicowania komórek, że jest ona bezcelowa dla organizmu i dla niego szkodliwa oraz, że nowotwór do pewnego stopnia rośnie autonomicznie chociaż jego wzrost jest uzależniony od dopływu krwi gospodarza i niekiedy od stymulacji hormonalnej. Nowotwór może powstać z każdej tkanki, której komórki zachowały zdolność do rozmnażania się. A zatem, nowotwory nie powstają z dojrzałych neuronów lub kardiomiocytów. Nowotwory występują u ludzi i u zwierząt. Znane są od niepamiętnych czasów. Wzmianki o nowotworach człowieka można znaleźć na tabliczkach z Babilonu zapisanych pismem klinowym. Hipokrates opisał raka sutka oraz podzielił nowotwory na łagodne i złośliwe. Dla tych drugich wprowadził nazwę karkinos (krab albo rak). Przypuszczalnie nazwa ta wzięła się stąd, że makroskopowo, na obwodzie zaawansowanego raka sutka rosnącego w postaci guza zauważył wypustki wnikające do otaczających tkanek co przypominało kraba z jego odnóżami. Niewykluczone, że nazwa rak miała podkreślać, że tak jak kraba trudno oderwać do podłoża, do którego się przyczepił tak trudno pozbyć się raka – nowotworu. Zasady współczesnej histologicznej diagnostyki nowotworów opracował Virchow. Pozwoliły one na wyodrębnienie nowotworów z grupy guzów (tumores). Naukę zajmującą się nowotworami nazywamy onkologią (onkos – guz). Jednak „guz” jest pojęciem szerszym od nowotworu. Guzy mogą być nowotworowe i nie nowotworowe np. zapalne, krwotoczne i inne. A zatem, określenia „guz” i „nowotwór” nie są synonimami.

Nowotwory dzielimy na niezłośliwe zwane też łagodnymi (neoplasma benignum) i złośliwe (neoplasma malignum), które w języku potocznym nazywa się błędnie rakami. Raki (carcinoma) są tylko pewną grupą nowotworów złośliwych, a mianowicie są to nowotwory złośliwe wywodzące się z komórek nabłonkowych. Utkanie nowotworowe może być w różnym stopniu zróżnicowane czyli podobne do tkanki, z której się nowotwór wywodzi. Im struktura nowotworu jest bardziej zbliżona do tkanki prawidłowej tym jest on mniej złośliwy. Każdy nowotwór zbudowany jest z proliferujących komórek nowotworowych oraz łącznotkankowego podścieliska z naczyniami. W niektórych nowotworach komórki nowotworowe stymulują podścielisko do rozrostu (desmoplasia). Taki nowotwór jest twardy w dotyku. Pewne zmiany lub stany chorobowe niosą ze sobą zwiększone ryzyko wystąpienia nowotworu złośliwego.

Onkologia — dział nauk medycznych zajmujący się rozpoznawaniem, epidemiologią i komplek­sowym leczeniem chorych na choroby nowotworowe. Onkologia, to także opieka terminalna nad nieuleczalnie chorymi oraz profilaktyka.


Choroby nowotworowe stanowią drugą, co do częstości przyczynę zgonów, po choro­bach układu krążenia. Zachorowalność na nowotwory stale ulega zwiększeniu — uważa się, że każdego roku zachoruje około 10mln osób. W Polsce, co czwarty mężczyzna i co piąta kobieta umierają na nowotwór złośli­wy. Wśród przyczyn tak wielkiej zapadalno­ści na choroby nowotworowe wymienia się głównie proces starzenia się społeczeństwa i oddziaływanie czynników karcynogennych. Ryzyko zgonu u mężczyzn z powodu nowotworów najwyższe wartości osiąga po 75 r.ż., u kobiet po 80 r.ż. Prognozuje się, że w Pol­sce w 2010 r. z powodu choroby nowotworo­wej umrze 110tys. osób. Zachorowalność na nowotwory złośliwe zależna jest od płci i wie­ku chorych. W wieku dziecięcym, od 1-15 r.ż. zarówno u chłopców, jak i dziewczynek naj­częstszymi nowotworami złośliwymi są w ko­lejności: białaczki, pierwotne guzy mózgu, chłoniaki, guzy nerki, mięsaki tkanek mięk­kich i kości, nerwiaki i siatkówczaki. W wieku 15-30 lat u mężczyzn najczęstszym nowotwo­rem są nowotwory jądra i ziarnica złośliwa, u kobiet ziarnica złośliwa i guzy zarodkowe jajnika. W wieku 30-55 lat zachorowalność na nowotwory u mężczyzn to w kolejności: rak płuca, rak krtani, rak żołądka, rak jelita gru­bego, guzy mózgu, rak nerki i rak trzustki. Ko­biety w wieku średnim zapadają głównie na: raka piersi, raka szyjki macicy, raka jajnika, raka trzonu macicy, raka płuca, guzy mózgu, rak okrężnicy. W wieku starszym, powyżej 55 r.ż. u mężczyzn dominuje zachorowalność na raka płuca, żołądka, pęcherza moczowe­go i raka gruczołu krokowego, kobiety choru­ją głównie na raka piersi, płuca, szyjki i trzonu macicy i raka jelita grubego.

Czynniki ryzyka zachorowania na nowotwór złośliwy

Czynniki genetyczne komórka prawidłowa ule­ga przekształceniu w komórkę rakową w wyniku transformacji nowotworowej wskutek mutacji ge­nowej. Rozwój raka uwarunkowany jest predys­pozycją genetyczną oraz ekspozycją na czynniki środowiskowe — karcynogeny. Najważniejszą rolę w transformacji nowotworowej odgrywają geny odpowiedzialne za wzrost, różnicowanie, po­dział, starzenie i obumieranie komórek — są to: protoonkogeny i geny supresorowe. Protoonko­geny występują w każdej prawidłowej komórce i kontrolują biosyntezę takich białek, jak: czynni­ki wzrostu, kanały jonowe, enzymy fosforylujące. Proces mutacji zmienia protoonkogeny w onko­geny, które pobudzają komórki do nadmiernej proliferacji. Geny supresorowe (antyonkogeny) zapobiegają nadmiernej proliferacji nieprawidło­wych komórek, a przez to nowotworzeniu. De­fekt w genach supresorowych, spowodowany poprzez mutacje, jest odpowiedzialny za około 5-10% nowotworów.

W wyniku zmiany właści­wości genu, jego defektu, udowodniono powsta­wanie raka sutka, jajnika, jelita grubego, tarczycy, przytarczyc, nadnerczy. Liczba tzw nowotworów dziedzicznych stale się powiększa, udowodnio­ne jest również, że wystąpienie mutacji w po­szczególnych genach w prawie 100% wiąże się z rozwojem choroby nowotworowej. Silne pre­dyspozycje do rozwoju nowotworów spowodo­wane są przez dziedziczenie od rodziców (matki lub ojca) wrodzonych defektów genów. Nosiciel wrodzonego zmienionego genu ma szansę za­chorowania na nowotwór dziedziczny zdecydowanie większą i szybciej niż w przypadku nowotworu sporadycznego. Dziedziczenie ma charakter autosomalny dominujący. Podejrzenie, że nowotwór ma dziedziczne podłoże nasuwać mogą pewne fakty kliniczne: rozwój w młodszym wieku niż z reguły w populacji; występowanie nawet kilku nowotworów różnego pochodzenia u tego samego chorego; występowanie nowo­tworu u kilku członków rodziny. U wielu chorych z nowotworem można stwierdzić tzw, słabe predyspozycje do rozwoju nowotworów. Poli­morfizm enzymatyczny genów może powodo­wać zmniejszenie zdolności ustroju do eliminacji szkodliwych karcynogenów, np. substancji smolistych w dymie papierosowym, co prowadzi do znacznie zwiększonego ryzyka zachorowania na raka płuca.

Czynniki środowiskowe odpowie­dzialne są za 80-100% zachorowań na nowo­twory złośliwe. Ekspozycja na szereg czynników środowiska, styl życia — spożywanie alkoholu, le­ków, palenie tytoniu, zachowania seksualne, spo­sób odżywiania, narażenie zawodowe to bardzo ważne czynniki ryzyka. Karcynogeny powodu­jące uszkodzenie genomu komórek pochodzą ze środowiska zewnętrznego lub
są substancja­mi wewnątrzustrojowymi. Karcynogeny dzieli się na 3 typy: fizyczne, chemiczne i biologiczne:

  • Karcynogeny fizyczne — np. ekspozycja na słoń­ce zwiększa częstość zachorowania na raka skó­ry, kontakt z azbestem — nowotwory opłucnej i płuc, długotrwałe drażnienie — rak wargi u pa­laczy fajki. Promieniowanie jonizujące zwiększa zachorowalność na białaczki, raka piersi, płu­ca, tarczycy, szpiczaka.
  • Karcynogeny chemicz­ne — głównym czynnikiem ryzyka w tej grupie to narażenie związane z wykonywaniem pracy za­wodowej, produkty zawarte w smole tytoniowej, hormony i niektóre leki. Produkty smoły tytonio­wej (benzopiren, aminy aromatyczne, nitrozaminy) są w pełni udowodnionymi przyczynami powstawania nowotworów złośliwych tytonioza­leżnych. Uważa się, że palenie tytoniu zwiększa zachorowalność na ten typ nowotworów 3 do 20 razy. Umiejscowienie tych postaci nowotworów to: jama ustna, gardło, przełyk, krtań, płuco, ner­ki, pęcherz moczowy. Aminy aromatyczne, farby zwiększają częstość zachorowań na raka pęcherza moczowego — kontakt z tym karcynogenem mają pracownicy przemysłu gumowego, pracownicy wytwarzający farby i lakiery, fryzjerki (farbowanie włosów). Kontakt z arsenem zwiększa ryzyko raka skóry, płuc, wątroby, z chromem i niklem — raka płuca i raka jamy ustnej. Niektóre leki również zwiększają częstość zachorowania na nowotwór złośliwy: leki immunosupresyjne — raka pęcherza moczowego i chłoniaka, estrogeny i tamoksyfen — raka piersi i trzonu macicy, doustne hormonalne środki antykoncepcyjne — raka piersi.
  • Karcyno­geny biologiczne — infekcje wywoływane przez pewne grupy drobnoustrojów zwiększają ryzyko wystąpienia choroby nowotworowej. Pasożyty: Schistosoma haematobium, Clonorchis sinensis ­raka pęcherza moczowego, wątroby, jelita grube­go. Bakterie: Helicobacter pylori — raka żołądka. Wirusy: Papilloma virus — raka szyjki macicy, wi­rus Epsteina-Barra (Herpes typu 4) — chłoniaka, ziarnicę złośliwą, wirus WZW typu B i C — raka wątroby. Alkohol — do nowotworów alkoholoza­leżnych zalicza się: raka wątroby, raka jamy ust­nej, raka gardła, raka przełyku, raka krtani, raka piersi. Palenie tytoniu i alkohol działają często sy­nergistycznie — tj. efekt karcynogenny sumuje się.

Transformacja nowotworowa (karcynogeneza) jest procesem długotrwałym, który dzieli się na 4 fazy. Faza przedkliniczna, gdy nie ma objawów choroby, trwa u ludzi około 15-20 lat — stano­wi 75% czasu trwania nowotworu. W tym cza­sie dochodzi do tzw fazy inicjacji — mutacji DNA w komórce; fazy promocji —zmutowane komórki namnażają się i zmienia się ich funkcja biologicz­na — powstaje zmiana przedrakowa; fazy kon­wersji — powstaje komórka nowotworowa. Faza kliniczna stanowi 25% czasu życia nowotworu. W fazie progresji dochodzi do inwazji miejsco­wej nowotworu i przerzutów odległych, występu­ją objawy kliniczne raka.

Metody diagnostyki nowotworów

Celem badań przesiewowych jest zbadanie jak największej populacji ludzi zdrowych, bez ja­kichkolwiek objawów chorobowych i poprzez wykorzystanie odpowiednich testów ewentu­alne wykrycie zmiany nowotworowej w fazie bezobjawowej. Badanie takie są bardzo drogie, wykonywane jedynie w najbogatszych krajach i przeprowadzane najczęściej w stosunku do no­wotworów, na które zapadalność, chorobowość i śmiertelność na danym obszarze jest wyso­ka. Najczęściej testy przesiewowe stosowane są w raku szyjki macicy, raku piersi, raku jelita gru­bego i raku gruczołu krokowego. W grupach wy­sokiego ryzyka zachorowania na dziedzicznego raka piersi, jajnika i jelita grubego wykonywane są testy genetyczne. Wykrycie mutacji genowej stanowi wówczas wskazanie do chemioprewencji, wdrożenia pełnej wczesnej diagnosty­ki, ewentualnie profilaktycznie wykonywanego zabiegu operacyjnego (np. profilaktyczne wycięcie sutka w wypadku mutacji BRCA1 i BRCA2 u osoby z grupy dużego ryzyka zachorowania na nowotwór dziedziczny). W chwili obecnej testy genetyczne są w pełni standardowym postę­powaniem diagnostycznym, ryzyko wyniku fałszywie ujemnego nadal jest dość wysokie.

Etapy postępowania w diagnostyce choroby nowotworowej

Badania laboratoryjne ogólne — badania he­matologiczne: niedokrwistość jest typowym objawem długotrwałej choroby nowotworo­wej, częstych krwawień, jakie mają miejsce w raku żołądka lub jelita grubego; erytrocyto­za: występować może w raku wątroby lub ner­ki; leukopenia: znaczący spadek liczby białych krwinek jest następstwem leczenia lekami im­munosupresyjnymi lub rtg terapii; leukocytoza: w nowotworach układu krwiotwórczego, zaka­żeniach; trombocytopenia: zmniejszenie liczby płytek krwi, po cytostatykach i napromienia­niu; OB (odczyn Biernackiego: znacznie pod­wyższony w niektórych nowotworach, często oznaczany, chociaż niespecyficzny. Próby wą­trobowe: bilirubina i transaminazy: podwyższo­ny poziom przy przerzutach nowotworowych do wątroby; fosfataza alkaliczna: podwyż­szony poziom w pierwotnych lub przerzuto­wych nowotworach wątroby i układu kostnego, w chłoniakach. Proteinogram: w zaawansowanej chorobie nowotworowej małe stężenie albumin i ogólne niedobiałczenie; swoiste białka w nie­których nowotworach (np. białko Bence Jonesa w szpiczaku).

Badania laboratoryjne swoiste (markery nowotworowe) — nowotwory wytwa­rzają niekiedy substancje, które można wykryć w surowicy krwi lub w samym guzie. Oznacza­nie poszczególnych markerów ma zastosowanie we wczesnej diagnostyce niektórych nowo­tworów, w monitorowaniu leczenia i wykrywa­niu ewentualnej wznowy choroby. Najczęściej używane w onkologii biochemiczne markery: CEA (antygen karcynoembrionalny) — w nowo­tworach jelita grubego; AFP (alfa-fetoproteina) ­ w nowotworach wątroby, jądra; HCG (ludzka gonadotropina kosmówkowa) — w nowotwo­rach jądra, nabłoniaku kosmówkowym; PSA (specyficzny antygen sterczowy) — w raku gru­czołu krokowego; CA125 w raku jajnika; CA­15-3 — w raku piersi.

Badania obrazowe — celem tych badań w onkologii jest wykrycie nowotwo­ru, jego lokalizacja, określenie stopnia złośliwo­ści, ocena wyników leczenia. Do badań tych zaliczanych jest szereg metod: ultrasonografia ­najbardziej dostępna, nieinwazyjna, powtarzal­na, w niektórych grupach nowotworów bardzo czuła i swoista metoda diagnostyczna; badanie radiologiczne konwencjonalne — bez kontra­stu i z kontrastem. Badanie rtg klatki piersiowej jest najczęstszym, podstawowym, bezwzględ­nie obowiązującym badaniem we wszystkich przypadkach nowotworów; angiografia; uro­grafia; tomografia komputerowa; rezonans ma­gnetyczny (NMR); scyntygrafia; mammografia rentgenowska i sonomammografia; pozytrono­wa tomografia emisyjna (PET) — jedna z najnow­szych metod diagnostycznych wykorzystująca techniki radioizotopowe, służąca do pomiaru aktywności fizjologicznej nowotworu.

Badania patomorfologiczne są podstawą diagnostyki nowotworów. Na ich podstawie wykrywane są zmiany nowotworowe, oceniany jest ich cha­rakter, typ i stopień zaawansowania. Badania te mogą być dwojakiego rodzaju: tzw. cytologicz­ne — gdzie ocenia się mikroskopowo komórki oraz histopatologiczne — gdzie ocenie podlega­ją wycinki tkankowe. Stopień histologicznej zło­śliwości określa się mianem grading (G). Guzy nowotworowe określane jako G1 cechuje mały stopień złośliwości, jako G3 — bardzo złośliwe, szybko rosnące.

Zaawansowanie nowotworu określa się w systemie TNM. W tym systemie ocenia się 3 elementy: T (ognisko pierwotne); N (stan okolicznych węzłów chłonnych); M (obec­ność odległych przerzutów). Nowotwór o ma­łym stopniu zaawansowania (I°) opisywany jest wg tego systemu jako T1 NoMo (nowotwór ogra­niczony do jednego narządu, bez przerzutów w węzłach chłonnych i bez przerzutów odle­głych). Nowotwór zaawansowany (IV°), z od­ległymi przerzutami w węzłach chłonnych i narządach opisywany jest jako T4N3M1 . Klasyfi­kacja TNM pozwala na ustalenie sposobu lecze­nia, określa rokowanie, co do długości przeżycia w wypadku zaawansowanej choroby. Ważnym czynnikiem jest także stan wydolności chore­go. Skale ocen wg Karnofskiego, Zubroda, (obie przyjęte przez WHO), ustalają sprawność chorego: od stanu normalnej aktywności, bez ko­nieczności opieki osoby drugiej, aż do sytuacji skrajnej, gdy chory jest całkowicie uzależniony od osoby drugiej i stale przebywa w łóżku.

Metody leczenia chorób nowotworowych

Leczenie nowotworów złośliwych może być: ra­dykalne, paliatywne lub objawowe.

Leczenie radykalne doprowadza do całkowitego znisz­czenia lub usunięcia wszystkich zmian nowo­tworowych, co powoduje trwałe
lub długoletnie wyleczenie chorego. Radykalność leczenia moż­na uzyskać przez leczenie chirurgiczne, na­promienianie, chemioterapię lub tzw. leczenie skojarzone. Radykalne operacje chirurgiczne, najlepiej przeprowadzane przez chirurga onko­loga, pozwalają na usunięcie nowotworu w ca­łości. Możliwe jest to jednak tylko we wczesnym stadium rozwoju choroby. Operacja polega na miejscowym, doszczętnym wycięciu całego guza lub na wycięciu guza z okolicznymi wę­złami chłonnymi (operacja blokowa).

Leczenie paliatywne również prowadzone może być róż­nymi metodami: chirurgiczną, radioterapią, che­mioterapią, hormonoterapią, także za pomocą terapii biologicznej. Ten typ postępowania sto­suje się w przypadku znacznego zaawansowa­nia choroby nowotworowej i dużej złośliwości. Jego celem jest choćby częściowe zahamowanie rozrostu nowotworowego, a przez to wydłuże­nie życia chorego i poprawę jego stanu ogólne­go.

Leczenie objawowe to głównie pielęgnacja obłożnie chorego i walka z bólem. Leczenie to nie wpływa na aktywność procesu nowotworo­wego, służy jedynie łagodzeniu objawów choro­by.

Chirurgia onkologiczna posiada wiele różnych możliwości zarówno w diagnostyce no­wotworów, jak i terapii. Rozpoznanie choroby opiera się na chirurgicznym pobraniu tkanki do badania histopatologicznego. Operacja radykal­na często doprowadza do całkowitego wylecze­nia. Operacja przerzutów nowotworowych do węzłów chłonnych i narządów stanowi bardzo ważny etap w leczeniu skojarzonym. Operacje cytoredukcyjne, których celem jest zmniejszenie masy guza wpływają na poprawę wyników leczenia innymi metodami. Operacje odtwór­cze służą do odtwarzania rozległych ubytków ciała i likwidacji kalectwa, które może być następstwem rozległego, doszczętnego zabiegu leczniczego. W przypadku znacznego zaawan­sowania choroby nowotworowej, gdy nie wcho­dzi w rachubę żaden leczący zabieg operacyjny, wykonywane są tzw. operacje paliatywne. Ich głównym zadaniem jest zwiększenie komfortu życia chorego, zmniejszenie dolegliwości bólo­wych i przedłużenie życia poprzez udrożnienie dróg oddechowych (w wypadku np. naciekają­cego raka krtani), umożliwienie pasażu jelitowe­go, odprowadzenie moczu w przypadku nowotworów upośledzających drożność dróg moczowych.

Radioterapia stanowi jedną z pod­stawowych metod leczenia nowotworów, czę­sto leczenie napromieniowaniem jest leczeniem radykalnym. Promieniowanie jonizujące niszczy komórki nowotworowe szybciej niż komórki prawidłowe. Napromieniowanie tkanek prze­prowadza się z pól zewnętrznych (teleradiotera­pia) lub źródła promieniowania umieszcza się w tkance nowotworowej (brachyterapia). Telera­dioterapia jest metodą najczęściej stosowaną, przyspieszacze liniowe emitują fotony X i elek­trony o energii 4-21 MeV. tzw. bomby kobalto­we emitujące naturalne promieniowanie kobaltu 60 stosowane są rzadziej.

Brachyterapia zapew­nia możliwość podania dużej dawki promienio­wania bezpośrednio do tkanki nowotworowej z oszczędzeniem tkanki zdrowej. Może być sto­sowana jako napromienianie śródtkankowe, do jam ciała lub bezpośrednio na powierzchnię guza (brachyterapia kontaktowa). Najczęściej wykorzystywane substancje promieniotwórcze to: iryd 192, cez 137, jod 131, kobalt 60, itr 169. W te­rapii izotopowej, izotopy promieniotwórcze se­lektywnie wychwytywane są przez tkanki nowotworowe. Szerokie zastosowanie kliniczne ma terapia izotopowa w rakach tarczycy (J 131) i w przerzutach nowotworowych do kości (Sr 89). Radioterapia często kojarzona jest z innymi ro­dzajami terapii: jako uzupełnienie zabiegu ope­racyjnego, przedoperacyjne, w połączeniu z chemio- lub hormonoterapią. Zastosowanie radioterapii może mieć również charakter czy­sto paliatywny w celu złagodzenia dolegliwości bólowych, poprawy jakości życia chorego.

No­woczesna chemioterapia polega na stosowaniu kilku leków cytostatycznych, często pochodzą­cych z różnych grup. Ze względu na budowę i mechanizmy działania leki cytostatyczne dzieli się na: leki alkilujące, antymetabolity, antybioty­ki przeciwnowotworowe, leki blokujące wrze­ciono mitotyczne. Leki alkilujące — grupy alkilowe łączą się z DNA i dochodzi do zahamo­wania replikacji komórek. Najbardziej znane i stosowane leki z tej grupy to: cyklofosfamid, chlorambucil, melfalan, cisplatyna, karboplaty­na, busulfan. Leki alkilujące najczęściej stosowa­ne są w leczeniu takich nowotworów jak: rak piersi, chłoniaki, szpiczak, ziarnica, czerniak, no­wotwory jądra, jajnika, pęcherza moczowego, przewlekła białaczka limfatyczna  i szpikowa. Antymetabolity — działanie tych leków polega na zaburzeniu metabolizmu komórek nowotworo­wych poprzez hamowanie ważnych faz cyklu komórkowego. Najczęściej stosowane antyme­tabolity to: — kwasu foliowego (metotreksat, tri­metreksat), zasad purynowych (merkaptopuryna), zasad pirymidynowych (5-fluorouracyl, kapecy­tabina, arabinozyd cytozyny, gemcytabina). Wskazania do leczenia lekami tej grupy to: ostra białaczka limfatyczna i szpikowa, nowotwory przewodu pokarmowego, rak jajnika, trzustki, piersi, pęcherza moczowego. Antybiotyki prze­ciwnowotworowe — najbardziej znane to: Akty­nomycyna D, Mitomycyna C, Bleomycyna, antracykliny. Działanie tej grupy leków na ko­mórki jest różnorakie — np. antracykliny tworzą wolne rodniki, które uszkadzają błony mito­chondralne. Cytostatyki z tej grupy najczęściej wskazane są w leczeniu nowotworów wieku dziecięcego (chłoniakach, nowotworach jądra). Stwierdzono, że w niektórych roślinach, grzy­bach, bakteriach znajdują się substancje o dzia­łaniu przeciwnowotworowym. Naturalnymi lekami przeciwnowotworowymi są: wepesid, winkrystyna, taxol i inne. Chemioterapia daje szereg objawów ubocznych, często toksyczność tych leków ogranicza ich możliwości zastosowa­nia. Najczęstsze objawy uboczne to: wyłysienie, wymioty, biegunki, zapalenie śluzówek, głuchota, zapalenie pęcherza moczowego, mrowienia, neu­ropatie, leukopenia, trombocytopenia.

Hormono­terapia — w leczeniu niektórych nowotworów, zależnych od hormonów, leki hormonalne znajdu­ją szerokie zastosowanie w terapii onkologicznej. Nowotwory te to: rak piersi, rak gruczołu kroko­wego, rak trzonu macicy. Leczenie hormonalne polegać może na tzw. terapii ablacyjnej polegają­cej na usunięciu narządu produkującego dany hormon (np. kastracja chirurgiczna), lub terapii addytywnej — tj. podawaniu odpowiednich hormo­nów hamujących rozwój nowotworu.

Terapia biologiczna — związki stosowane w tej terapii wpływają na funkcje immunologiczne. Zastosowa­nie kliniczne w terapii biologicznej nowotworów mają: cytokiny i czynniki wzrostu, przeciwciała monoklonalne, szczepionki przeciwnowotworo­we, terapia genowa. Cytokiny i czynniki wzrostu — interferon alfa stosowany jest w pewnych postaciach białaczek, w raku nerki, w szpiczaku mnogim, rakowiaku. Interlekulina-2 może powo­dować remisje w zaawansowanym raku nerki, czerniaku. Hematologiczne czynniki wzrostu szeroko stosowane są w zwalczaniu szkodliwych następstw chemio i radioterapii takich, jak: niedo­krwistość, granulocytopenia. Przeciwciała mono­klonalne — przeciwciała przeciwko antygenowi CD 20 stosowane są w leczeniu niektórych postaci chłoniaków. Przeciwciała przeciwko antygenowi HER2/c-ErbB2 (herceptyna) znajdują zastosowanie w leczeniu zaawansowanych postaci raka gruczołu piersiowego. Szczepionki przeciwnowotworo­we — szczepionki swoiste zawierające komórki nowotworowe, onkowirusy lub antygeny nowo­tworowe stosuje się coraz częściej w zaawansowa­nym czerniaku skóry. Preparaty grasicy, BCG, lewamisol, interferon-alfa stanowiące tzw. immu­nomodulatory nieswoiste stosowane są w leczeniu białaczki, rakach pęcherza moczowego, raku jelita grubego.

Terapia genowa większość badań z za­stosowaniem tego typu leczenia jest jeszcze w fa­zie doświadczalnej. Strategia terapii genowej polega na modyfikacji komórek nowotworowych, która zmienia ich fenotyp lub na bezpośrednim wprowadzaniu cytotoksycznych genów do komó­rek złośliwych. Najnowsze badania prowadzone są w 4 głównych obszarach: transfer genów w celu zwiększenia immunogeniczności, transfer genów supresorowych, transfer genów odpowie­dzialnych za oporność na leki, transfer genów samobójczych. Leczenie przy użyciu genów sa­mobójczych doprowadza do samobójczej śmier­ci komórek nowotworowych bez wpływu na prawidłowe komórki organizmu. Niektóre wirusy, bakterie i grzyby posiadają systemy enzymatyczne nieobecne w organizmie ludzkim. Tylko te enzymy powodują aktywację wprowadzonego z zewnątrz proleku. Doprowadza to do zniszczenia, poprzez wprowadzony czynnik — prolek, jedynie tych drob­noustrojów, które zawierają niezbędny enzym. Sa­mobójczą terapię genową raka opracowano w oparciu o zasadę, że transfer genów kodujących produkcję enzymów drobnoustrojów do komórek guza może wywołać taką samą szczególną wrażli­wość metaboliczną na wprowadzone proleki. Tak przeprowadzona modyfikacja genetyczna komór­ki w obrębie chorego organizmu powoduje, że wprowadzenie proleku będzie toksyczne tylko dla komórek zmodyfikowanych, bez ogólnej toksycz­ności. Jednym z systemów genów samobójczych, budzących największe nadzieje, jest połączenie enzymu nitroreduktazy bakterii Escherichia coli oraz proleku CB1954. Enzym bakteryjny prze­kształca prolek w bardzo silną substancję alkilującą. Ludzki enzym takiej przemiany nie powoduje, a zatem toksyczność proleku jest ograniczona do komórek nowotworowych podanych transferowi genowemu. Mimo niewątpliwego postępu i roz­woju biologii molekularnej terapia genowa, choć budzi usprawiedliwione wielkie nadzieje, jest tera­pią przyszłości i obecnie raczej w stadium badań in vitro i doświadczalnych in vivo.

Nowotwory u dzieci

Choroby nowotworowe są drugą (po urazach), co do częstości przyczyną zgonów u dzieci, najczęstszymi nowotworami u dzieci w wieku 1-14 lat są: białaczki (40%), guzy mózgu (17%), chłoniaki (14%). Bardzo częstymi nowotwo­rami w tej grupie wiekowej są też nowotwory nerek, kości, mięsaki tkanek miękkich, nowo­twory gonad, ziarnica złośliwa (choroba Hodgkina). Nowotwory złośliwe u dzieci cechuje duża wrażliwość na chemioterapię, stąd i wyleczal­ność jest stosunkowo wysoka, sięgająca 60%.

U dzieci występują głównie białaczki ostre ­ w 80%, białaczki limfatyczne i w prawie 20% ostra białaczka szpikowa. W prawie połowie przypadków białaczki występują w skojarzeniu z wadami genetycznymi np. zespołem Downa. Dolegliwości w białaczkach związane są głów­nie z niedokrwistością oraz częstymi infekcja­mi bakteryjnymi, wirusowymi lub grzybiczymi. Główne objawy kliniczne to: bladość powłok, męczliwość, gorączka, krwawienia, wybroczyny, sińce, nawracające zapalenia ucha i dróg odde­chowych.
Stwierdza się powiększenie wątroby i śledziony (hepatosplenomegalia), powiększe­nie węzłów chłonnych, w badaniu krwi niedokrwistość i małopłytkowość. Leczenie to głównie wielolekowa chemioterapia, czasami radiotera­pia. Szanse wyleczenia w ostrej białaczce limfa­tycznej są rzędu 60-70%, w białaczce szpikowej około 30%. Większość chor „ch dla wylecze­nia potrzebuje allogennego przeszczepu szpi­ku.

Chłoniaki są to nowotwory wywodzące się z układu chłonnego. Objawy kliniczne zależą od umiejscowienia i stopnia zaawansowania. W 1/3 przypadków zajęte jest śródpiersie, w ‚/3 jama brzuszna, w 1/3 węzły chłonne szyjne. W przy­padku zajęcia śródpiersia stwierdza się obec­ność dużego guza, z wysiękiem opłucnowym i zespołem żyły głównej górnej (obrzęk głowy i szyi z poszerzeniem naczyń). W postaci brzusz­nej stwierdza się często olbrzymi guz w jamie brzusznej ze znacznymi dolegliwościami bólo­wymi. Leczeniem z wyboru jest chemioterapia, szanse wyleczenia zależą od stopnia zaawan­sowania i wahają się od 50-90%.

Ziarnica zło­śliwa (choroba Hodgkina) pojawia się częściej u chłopców, na ogół powyżej 4 r.ż. Najczęst­szym objawem jest niebolesne powiększenie węzłów chłonnych szyjnych. Występuje rów­nież powiększenie węzłów chłonnych pachy i śródpiersia. U blisko połowy dzieci w chwi­li rozpoznania występują objawy ogólne: go­rączka powyżej 38°C, utrata masy ciała o ponad 10% w ciągu 6 miesięcy, nocne poty. Leczenie ma charakter skojarzony — wielolekowa chemioterapia z następową radioterapią.

Guzy mózgu to jedne z najczęstszych nowotworów u dzie­ci, roczna zapadalność wynosi 2-3 przypadki na 100000. Histologicznie guzy mózgu to wyso­ko zróżnicowane gwiaździaki lub rdzeniaki pło­dowe. Do najczęstszych objawów należą: bóle głowy zwłaszcza po przebudzeniu, wymioty bez nudności, zaburzenia równowagi, oczopląs, nie­dowłady kończyn i nerwów czaszkowych, zabu­rzenia wzroku, zaburzenia psychiczne, trudności w nauce, zatrzymanie wzrostu. Leczeniem z wy­boru jest leczenie neurochirurgiczne, istotną jest także radioterapia i chemioterapia.

Nerczak płodowy (guz Wilmsa) jest to szybko rosną­cy nowotwór nerki, pojawiający się najczęściej w wieku 0-5 lat. U 10% chorych występują wady wrodzone, szczególnie układu moczowo-płcio­wego. W 5% występuje obustronnie, przerzuty oprócz węzłów chłonnych drogą krwi pojawia­ją się w płucach, wątrobie, kościach. Objawy kliniczne są mało charakterystyczne — najczę­ściej stwierdza się guz w jamie brzusznej, bóle brzucha, gorączka, niebolesny krwiomocz. Po­mocne w rozpoznaniu są ultrasonografia, uro­grafia, tomografia komputerowa. Leczeniem z wyboru jest leczenie skojarzone — rozpoczy­na się od chemioterapii winkrystyną i aktyno­mycyna D, w drugim etapie wykonywany jest radykalny zabieg chirurgiczny (usunięcie guza z nerką). W przypadkach zaawansowanych, w obecności przerzutów wdrażana jest także ra­dioterapia. Wyniki leczenia skojarzonego w za­leżności od stopnia zaawansowania to 60-80% wyleczeń.

Nerwiak zarodkowy współczulny (neuroblastoma) to jeden z najczęstszych no­wotworów złośliwych wieku dziecięcego wywodzący się z układu nerwowego współczulnego. Pojawia się zwykle przed 5 r.ż., w Polsce notu­je się 70-75 nowych zachorowań rocznie. Ob­jawy kliniczne zależą od umiejscowienia guza. Najczęściej guz pierwotny umiejscowiony jest w jamie brzusznej (60-80%), śródpiersiu lub na szyi. Głównie obserwuje się: utratę masy cia­ła, biegunkę, wyniszczenie, uderzenia gorąca i poty (z powodu nadmiernej produkcji katecho­lamin, których poziom w moczu prawie zawsze jest znacznie podwyższony). Lokalizacja guza na szyi może prowadzić do tzw. zespołu Hornera — opadanie powiek, zwężenie źrenicy, zapad­nięcie się gałki ocznej. Przerzuty pojawiają się w odległych węzłach chłonnych, płucach, mó­zgu, kościach (bóle kostne, bóle czaszki) czasa­mi do skóry. Leczenie jest skojarzone, składa się z chemioterapii, leczenia operacyjnego i ewentu­alnie radioterapii. Dobre wyniki leczenia obser­wuje się zwłaszcza u niemowląt.

Mięsaki tkanek miękkich stanowią około 7% nowotworów w wieku dziecięcym. Najczęstszym nowotworem jest mięsak prążkowanokomórkowy (rhabdomy­osarcoma). Guz często występuje rodzinnie. Ob­jawy kliniczne zależą od umiejscowienia guza: przy umiejscowieniu w obrębie głowy i szyi – bóle głowy, objawy oponowe, zaburzenia oddychania, zaburzenia widzenia, wytrzeszcz gałek ocznych. Przy lokalizacji w układzie moczowym stwier­dza się zaburzenia w oddawaniu moczu, krwio­mocz, w narządzie rodnym — śluzowo-ropna wydzielina z pochwy lub krwawienia. Pierwszym objawem mięsaka zlokalizowanego w kończy­nach jest niebolesny guz wyczuwalny głęboko w mięśniach. Leczenie jest skojarzone: chemio­terapia, radioterapia, oszczędzające, uzupeł­niające leczenie operacyjne.

Nowotwory kości — najczęstszym nowotworem są: mięsak kościo­pochodny, mięsak Ewinga, chrzęstniakomię­saki. Objawy kliniczne nie są charakterystyczne — głównie ból nasilający się w nocy oraz szyb­ko rosnący guz. Najczęstszym umiejscowieniem jest okolica stawu kolanowego, kręgosłup, mied­nica, czaszka. Podstawowym badaniem diagno­stycznym jest badanie radiologiczne, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny. Leczenie rozpoczyna się od chemioterapii w celu zmniejszenia masy guza z następowym leczeniem chi­rurgicznym — wycięciem guza i ewentualnie radioterapia. Wyniki leczenia, w braku odle­głych przerzutów, są dobre — około 75% wyle­czeń.

Guzy zarodkowe występują przeważnie u dzieci poniżej 2 r.ż., wywodzą się z pierwot­nej komórki płciowej. Umiejscowione w jajnikach powodują bóle brzucha i wyczuwalny jest guz, umiejscowione w jądrach powodują ich niebolesne powiększenie. Guzy zlokalizowane w jamie brzusznej, śródpiersiu, w ośrodkowym układzie nerwowym dają objawy związane z uciskiem narządów w okolicy guza. W bada­niach diagnostycznych oprócz typowych badań obrazowych i badania histopatologicznego duże znacznie mają oznaczenia tzw. markerów nowo­tworowych. (AFP BHCG). Leczeniem z wyboru jest wielolekowa chemioterapia, czasami moż­liwa jest radykalna operacja, która daje szansę pełnego wyleczenia.

Nowotwory skóry

Nowotwory skóry są częste, rak skóry uważany jest za najczęstszy nowotwór złośliwy rasy białej. Ła­godne nowotwory skóry dzieli się na nowotwory pochodzenia nabłonkowego i mezenchymalnego. Nowotwory pochodzenia nabłonkowego to: bro­dawka zwykła (kurzajka) spowodowana wirusem, występująca głównie na skórze dłoni i stóp; bro­dawka łojotokowa; rogowiak — najczęściej pojedynczy, wypukły guzek w obrębie głowy i twarzy; kaszak — torbiel gruczołu łojowego; torbiel epider­moidalna — najczęściej u nasady nosa i okolicy łu­ków brwiowych; gruczolak gruczołów potowych. Nowotwory pochodzenia mezenchymalnego to: włókniak, żółtak, tłuszczak, kłębczak, naczyniak krwionośny, naczyniak chłonny, ziarniniak. Lecze­nie nowotworów łagodnych skóry polega na ich chirurgicznym wycięciu.

Zmiany przedrakowe często poprzedzają wystąpienie raka skóry. Należą do nich: blizny, dermatozy, rogowacenie starcze, skóra pergaminowa barwnikowa, róg skórny, zna­miona barwnikowe. Blizny — rak może rozwinąć się nawet w kilkudziesięcioletnich zmianach bli­znowatych po oparzeniach termicznych, popro­miennych, w przebiegu tocznia. Rak powstający w bliznach stanowi ok. 2% wszystkich przypadków raka skóry. Dermatozy — są to przewlekłe stany za­palne skóry np. popromienne, na podłożu któ­rych rozwinąć się może rak kolczystokomórkowy. Uważa się, że na raka skóry choruje 50% osób po 65 r.ż. Znanych jest szereg czynników uważanych za czynniki ryzyka zachorowania na raka skóry. Są to: promieniowanie ultrafioletowe i jonizujące, produkty smoły pogazowej, środki owadobójcze, przewlekłe procesy zapalne skóry, stosowanie le­ków immunosupresyjnych. Szczególnie często na raka skóry chorują albinosi.

Najczęstszą po­stacią raka skóry jest rak podstawnokomórko­wy, rak przydatków skóry. Występuje on głównie w skórze powiek, nosa, czoła, policzków, najczę­ściej około 60-tki. Nie daje przerzutów odległych. Rak podstawnokomór­kowy z reguły ma wygląd niewielkiego, nie goją­cego się owrzodzenia. Rak kolczystokomórkowy ma wygląd płaskiego owrzodzenia często pokry­tego grubym strupem. Najczęściej pojawia się w skórze twarzy, na małżowinie usznej, owło­sionej skórze głowy, sromu, prącia i moszny. Rak ten często daje przerzuty, głównie drogą naczyń chłonnych. Leczenie to radykalny zabieg chirur­giczny i promienie jonizujące (rtg, rad, kobalt). Czerniak (melanoma rgnum) jest to najbar­dziej złośliwy nowotwór skóry u ludzi rasy białej. Zapadalność na ten typ nowotworu rośnie, zwiększa się również umieralność z jego powodu, statystycznie o około 2% rocznie. Za strefy ende­miczne uważane są Australiai stan Teksas — tereny zamieszkałe przez białych cechujące się nasilo­nym promieniowaniem nadfioletowym. Długość przeżycia chorych na czerniaka jest ściśle zależna od wczesnego rozpoznania — im grubość nacie­ku nowotworowego mniejsza, tym przeżywalność dłuższa. We wczesnej postaci czerniaka odsetek 5-letnich przeżyć wynosi 94%, w przypadku na­cieku nowotworu o grubości ponad 3 mm odsetek przeżyć spada do 50%. Czerniak jest potencjal­nie śmiertelnym nowotworem, który wywodzi się z melanocytów. Zapobieganie czerniakowi polega w dużej mierze na identyfikacji grupy zwiększo­nego ryzyka zachorowania niemniej jednak czer­niak może powstać u każdego. Określono sześć niezależnych czynników rozwoju czerniaka: ob­ciążający wywiad rodzinny — czerniak u krewnych, rasa biała, typ celtycki — jasne lub rude włosy, jasna skóra, niebieskie oczy, nasilo­ne znamiona lub zmiany barwnikowe na skórze, częste epizody oparzeń słonecznych z powsta­niem pęcherzy przed 20ką, przynajmniej 3 lata pracy na otwartej przestrzeni w okresie letnim, w wieku nastoletnim, rogowacenie słoneczne (keratosis, solaris, actinica). Osoby, u których wy­stępuje jeden lub dwa z poniższych czynników mają około 3,5 raza większe szanse rozwoju czer­niaka niż cała populacja. Osoby, które chorowa­ły na czerniaka wcześniej także mają zwiększone ryzyko ponownego zachorowania na tę chorobę i to nawet kilkunastokrotnie. Zapobieganie przed zachorowaniem na czerniaka polega głównie na zmniejszeniu ekspozycji na promieniowanie sło­neczne, ochronie skóry poprzez stosowanie kre­mów z filtrem UV, szybkie usuwanie wszystkich podejrzanych zmian barwnikowych.

Nowotwór piersi

Rak piersi jest najczęstszym nowotworem u ko­biet w Polsce, stanowi on około 20% zachorowań na wszystkie nowotwory złośliwe u kobiet i jest przyczyną około 15% zgonów. U mężczyzn no­wotwór ten jest rzadki i stanowi około 1 %. Czyn­niki ryzyka zachorowania na raka sutka: długi czas aktywności hormonalnej tj. od pierwszej do ostatniej miesiączki; kobiety, które nie rodziły mają kilkakrotnie większe ryzyko zachorowania; długotrwałe stosowanie leków antykoncepcyj­nych; hormonalna terapia zastępcza długotrwale stosowana; występowanie raka u bliskich człon­ków rodziny; zachorowanie na inne nowotwo­ry złośliwe. Objawy kliniczne: zgrubienie piersi; ból sutka; wciągnięcie brodawki sutkowej; obja­wy zapalne. Najczęstszym objawem raka piersi jest niebolesny guzek. Rak piersi może stosun­kowo szybko dawać przerzuty — drogą naczyń chłonnych i drogą krwionośną. Główne miejsca przerzutów poza węzłami chłonnymi to: płuca, kości, wątroba, skóra, jajniki, CUN. Szereg ob­jawów klinicznych jest właśnie wynikiem prze­rzutów. Są to: bóle kości (złamania patologiczne), duszność, kaszel, bóle brzucha, żółtaczka, guzki w skórze, zaburzenia neurologiczne.

Podstawo­wym badaniem diagnostycznym jest badanie fi­zykalne — oglądanie, obmacywanie piersi, ocena dołu pachowego. Regularne, samobadanie pier­si przez kobiety jest jednym z najważniejszych czynników w profilaktyce zachorowania. W ba­daniach dodatkowych podstawowe znaczenie ma mammografia i/lub ultrasonografia obu pier­si. U kobiet powyżej 50 r.ż. przesiewowe bada­nia mammograficzne, poprzez wczesne wykrycie zmian nowotworowych, zmniejsza ryzyko zgonu o 30%. Biopsja cienkoigłowa i gruboigłowa ma­łych zmian w sutku, badania cytologiczne płynu uzyskanego z nakłucia torbieli, badanie pozio­mu receptorów estrogenowych i progesterono­wych to również rutynowo stosowane badania w diagnostyce guza sutka. W ostatnich latach wprowadzono do diagnostyki inwazyjnej biop­sję mammotomiczną wykonywaną za pomo­cą specjalnego oprzyrządowania pod kontrola mammografii lub USG. Zaletą metody jest możli­wość uzyskania wielu próbek przy jednokrotnym wprowadzeniu igły w okolicę podejrzanej zmia­ny. Czułość i swoistość metody dochodzi do 99%, wadą tej techniki jest jej znaczny koszt.

Leczenie raka piersi — wczesne wykrycie zmiany pozwala uzyskać nawet 99% wyleczeń po wycięciu sutka (mastektomii). W bardziej zaawansowanych po­staciach raka leczenie chirurgiczne wsparte jest radioterapią i chemioterapią, stosowaną często jako tzw. choroba wstępna — neoadiuwantowa. W rozsianym raku piersi szerokie zastosowanie ma także hormonoterapia — antyestrogeny i analogi LHRH (goserelina). Wprowadzane są także całko­wicie nowe metody biologicznego leczenia — prze­ciwciała monoklonalne. Obecnie jednak odległe przeżycia chorych na uogólnionego raka sutka są złe. Mniej niż 5% tych pacjentów przeżywa 10 lat od chwili rozpoznania przerzutu. Resekcja chirur­giczna gruczołu piersiowego powoduje duże oka­leczenie pacjenta. Obecnie często, jednocześnie z mastektomią, wykonywane są zabiegi rekon­strukcyjne — z wykorzystaniem implantów synte­tycznych oraz z wykorzystaniem tkanek własnych, co jest całkowicie bezpieczne i znacznie popra­wia samopoczucie chorego. U mężczyzn rak sut­ka rozwija się rzadko, 200-krotnie rzadziej niż u kobiet. Średni wiek w chwili rozpoznania wynosi 63-70 lat Często właściwe rozpoznanie jest opóź­nione, u ponad 50°0 mężczyzn w chwili ustalenia rozpoznania proces nowotworowy obejmuje już węzły chłonne pachowe. Leczenie zasadniczo nie odbiega od leczenia raka piersi u kobiet, wykonu­je się radykalną mastektomię, a jako leczenie uzu­pełniające stosuje się antyestrogeny.

Nowotwór płuc

Rak tarczycy

Rak tarczycy jest najczęstszym nowotworem złośliwym gruczołów wydzielania wewnętrz­nego, chociaż występuje on rzadko — stanowi 1% wszystkich nowotworów złośliwych. Kobie­ty chorują 3 razy częściej od mężczyzn, głów nie w wieku 20-50 lat. Guzki tarczycy rozwijają się często tj. u 5-10% populacji, raka jednak rozpoznaje się stosunkowo rzadko. Rak tar­czycy najczęściej wywodzi się z komórek na­błonka pęcherzykowego i dzieli się na cztery główne typy histologiczne — rak brodawkowa­ty, pęcherzykowy, z komórek Hurthle’a i rak anaplastyczny. Rak rdzeniasty wywodzący się z komórek okołopęcherzykowych (komórek C wytwarzających kalcytoniny) występuje rzadko. Rak ten może jednak występować rodzinnie stąd u wszystkich najbliższych członków rodziny chorego należy oznaczyć stężenie kalcytoniny i mutacje protoonkogenu RET i w przypadku pozytywnego wyniku badań wykonywać cza­sami profilaktyczne wycięcie tarczycy. Każde­go chorego z rozpoznanym rakiem rdzeniastym tarczycy należy poddać badaniom genetycznym. Wynik ujemny wyklucza postać dziedziczną z około 95% prawdopodobieństwem.

Większość raków tarczycy jest bezobjawowa; rozpoznaje się na podstawie obserwacji lub badania palpa­cyjnego, jako guz lub guzek gruczołu. Rzadszy­mi objawami raka tarczycy są: powiększone lub twarde węzły chłonne szyi, ból tarczycy lub ból wokół krtani, chrypka, trudności w połykaniu i oddychaniu spowodowane uciskiem przeły­ku lub tchawicy przez guz nowotworowy. Cza­sami uporczywe biegunki nasuwają podejrzenie raka rdzeniastego. Rozpoznanie raka tarczycy oparte jest na: badaniu klinicznym, USG, celo­wanej biopsji aspiracyjnej cienkoigłowej, bada­niu hormonów tarczycy, scyntygrafii, badaniu tomografii komputerowej. W rakach zróżnico­wanych (brodawkowatym i pęcherzykowatym) podstawą leczenie jest chirurgiczne wycięcie tarczycy z okolicznymi węzłami chłonnymi. Le­czenie jodem promieniotwórczym — jod 131 ma za cel zniszczenie resztek miąższu tarczycy po­zostałych po leczeniu operacyjnym, zniszczenie pozostałych mikroognisk raka w loży tarczycy i węzłach chłonnych, zniszczenie przerzutów. Leczenie izotopami jodu może mieć charak­ter uzupełniający, radykalny, bądź paliatywny w przypadku nieresekcyjnego guza i odległych przerzutów w celu zmniejszenia masy guza, zła­godzenia duszności i bólu. Teleradioterapia na obszar szyi i śródpiersia jest wskazana po nie­radykalnej operacji i w przypadku niemożności leczenia izotopem jodu. Leczenie hormonalne (L-tyroksyną) ma na celu uzupełnienie niedobo­rów hormonów tarczycy, zapobiega także wzno­wie nowotworu u chorych, u których osiągnięto remisję. Efekt przeciwnowotworowy zależy od stopnia obniżenia stężenia TSH.

Nowotwór przewodu pokarmowego

Rak przełyku — najczęściej jest to rak płaskona­błonkowy umiejscowiony w środkowym i dol­nym odcinku przełyku, chorują zdecydowanie częściej mężczyźni, w wieku 50-60 lat. Czyn­nikami zwiększającymi ryzyko zachorowania są: palenie tytoniu, haszyszu, żucie tabaki, alko­hol, dieta bogatotłuszczowa, uboga w witaminy. Blizny pooparzeniowe, po napromienianiach przełyku także zwiększają ryzyko wystąpienia raka. Podstawowymi objawami raków przełyku są: zaburzenia połykania polegające na utrud­nionym połykaniu początkowo pokarmów sta­łych, w przypadkach zaawansowanych nawet wody, co prowadzi do szybkiego wyniszczenia chorego. Rozpoznanie raka przełyku to badanie rtg z kontrastem, badanie endoskopowe z po­braniem wycinków do badania histopatologicz­nego, KT, badania markerów nowotworowych.

Leczenie jest: chirurgiczne (wycięcie przeły­ku); adioterapia; chemioterapia. W przypad­kach nieoperacyjnych wykonywane jest często tzw. protezowanie przełyku udrażniające świa­tło przełyku. Rokowanie jest złe, 5-letnie przeży­cie w granicach 5%.

Po raku płuca, rak żołądka jest to najczęściej występujący nowotwór zło­śliwy na świecie, i również drugi, co do często­ści zgonów z powodu nowotworów złośliwych. Do krajów o wysokiej zachorowalności należą: Japonia, Chile, Chiny, Korea i Rosja. Stosunek chorych mężczyzn do kobiet wynosi obecnie w przybliżeniu 1,6, około 2/3 chorych na raka żo­łądka ma ponad 65 lat. Prawie wszystkie raki żołądka to gruczolakoraki. Podstawowym czyn­nikiem zwiększającym ryzyka zachorowania na raka żołądka jest dieta — szczególnie potrawy solone, wędzone, długotrwale pieczone, z małą ilością owoców i warzyw. Około 10% raków jest uwarunkowanych genetycznie. Do czyn­ników predysponujących do raka żołądka zali­czane są: polipy, przewlekłe zapalenie żołądka związane z infekcją Helicobacter pylori, niedo­krwistość złośliwa związana z niedoborem wi­taminy B, przebyta częściowa gastrektomia z powodu choroby wrzodowej żołądka. Rak żo­łądka nie daje wczesnych objawów. Pojawiają się one dopiero wówczas, gdy guz jest na tyle duży, że powoduje zaburzenia czynności żołąd­ka. Ból w nadbrzuszu, po posiłku występuje u około 1/3 chorych — opisywany przez chorych jest jako uczucie pełności lub ciężkości po je­dzeniu. W blisko 1/3 przypadków pierwszym ob­jawem jest utrata apetytu i spadek masy ciała bez uchwytnej przyczyny, w takim samym od­setku występują też nudności i wymioty, czasami obfite. Krwawienie do przewodu pokarmowe­go nie występuje często (w ok. 25%) prowadzić może do niedokrwistości i obecności krwi utajo­nej w kale. W przypadku raka wpustu żołądka dominującym objawem mogą być zaburzenia połykania. W badaniu fizykalnym do czasu kie­dy wyczuwalny jest guz nie stwierdza się na ogół żadnych niepokojących objawów.

Standardo­wym badaniem obrazowym w diagnostyce raka jest kontrastowe badanie rtg górnego odcinka przewodu pokarmowego, badanie metodą po­dwójnego kontrastu ma dokładność ponad 90% i wykorzystywane jest w Japonii jako badanie przesiewowe w kierunku raka żołądka. Endosko­pia górnego odcinka przewodu pokarmowego z pobraniem materiału do badania histopatolo­gicznego jest badaniem z wyboru w diagnostyce raka. Pomocnymi we wczesnej diagnostyce i w ustaleniu wskazań do leczenia są także bada­nia: ultrasonografia endoskopowa, laparoskopia, KT jamy brzusznej, rezonans magnetyczny, ba­dania cytologiczne. W nowoczesnej diagnosty­ce raka żołądka określa się, w niektórych ośrodkach, stężenia markerów nowotworowych w soku żołądkowym. Stwierdzono znacząco większe stężenia CEA, B-heksozaminidazy i lizo­zymu u chorych w porównaniu z grupą kontrol­ną. Wyodrębniono tzw. postać wczesnego raka żołądka — raka ograniczonego do błony śluzowej lub podśluzowej.

Rozpoznanie raka w tej posta­ci i jego radykalne leczenie wycięciem żołądka, pozwala osiągnąć odsetek 5-letnich przeżyć wy­noszący 90%. W Japonii dzięki masowym bada­niom przesiewowym raki wczesne stanowią 30-40% rozpoznawanych w tym kraju raków żołądka. Najczęściej jest on zlokalizowany w dystalnej połowie żołądka i wzdłuż krzywizny mniejszej. Niestety większość raka rozpoznaje się w stadium zaawansowanym. Przeżycie 5-let­nie, gdy guz obejmuje pełną grubość ściany żo­łądka i zajęte są okoliczne węzły chłonne to niespełna 5%, przy przerzutach odległych prze­życia 5-letnie wynoszą 0%.  Jedyną skuteczną metodą leczenia raka żołądka jest leczenie chi­rurgiczne — całkowite wycięcie żołądka, w po­staciach wczesnych czasami wystarczająca jest resekcja częściowa. Pierwszą operację wycięcia dystalnej części żołądka z powodu raka wykonał francuski chirurg Juliusz Pean w roku 1879, ko­lejną próbę podjął w 1880 roku Ludwik Rydygier i w 1881 roku Teodor Billroth. Pierwsze całkowite wycięcie żołądka wykonał w 1894 roku Phineas Conner z Cincinnati, a pierwszą udaną totalną resekcję Karol Schlatter — chirurg z Zurychu.

Nowotwory jelita cienkiego — jelito cienkie (dwunastnica, jelito czcze i jelito kręte) stanowi 75% długości przewodu pokarmowego, nowotwory są jednak w tym obszarze zdecydo­wanie rzadsze niż nowotwory żołądka i jelita gru­bego. Nowotwory niezłośliwe są znacznie częstsze niż złośliwe i zazwyczaj nie dają żadnych objawów. Nowotwory złośliwe mogą powodo­wać dolegliwości miejscowe wywołane niedroż­nością jelit lub objawy ogólne, które mogą być niecharakterystyczne jak utrata wagi lub bardziej typowe, jak np. uderzenia krwi związane z ze­społem rakowiaka. Zazwyczaj obserwuje się ból brzucha o charakterze stałym, dość częstym ob­jawem jest krwawienie utajone. Objawami guza dwunastnicy są zazwyczaj wymioty lub żółtacz­ka mechaniczna. Uderzenia krwi u chorych ze złośliwą postacią rakowiaka występują zazwy­czaj w obrębie głowy, szyi oraz górnej połowy ciała, mają charakter napadowy i trwają kilka minut. U około 25% chorych z nowotworem złośliwym jelita cienkiego może być wyczuwal­ny guz przez powłoki skóry.

Rozpoznanie opiera się głównie na kontrastowych badaniach radio­logicznych przewodu pokarmowego, KT jamy brzusznej po doustnym podaniu kontrastu oraz badaniach endoskopowych. Najczęstszym no­wotworem niezłośliwym jelita cienkiego jest mięśniak gładkokomórkowy umiejscowiony naj­częściej w jelicie czczym. Oprócz tego wśród niezłośliwych nowotworów stwierdza się gru­czolaki i tłuszczaki. W jelicie cienkim mogą wy­stępować polipy typu hamartoma. W zespole Peutza i Jeghersa (rzadka choroba dziedziczą­ca się autosomalnie dominująco) występują liczne guzy o typie hamartoma oraz przebar­wienia skóry i błon śluzowych. Zespół ten może być przyczyną niedrożności przewodu pokarmowego, bólów brzucha lub utajonego krwawienia. Do nowotworów złośliwych jelita cienkiego zalicza się: rak gruczołowy, który sta­nowi 30-50% wszystkich nowotworów złośli­wych jelita cienkiego, rakowiak stanowiący około 20% nowotworów tego odcinka (w 90% w jelicie krętym) i chłoniak w około 10-15%.

Le­czenie polega na resekcji zmienionego jelita, w chłoniaku dodatkowo chemioterapia. Nowo­twory jelita cienkiego to jedynie 1-3% wszystkich nowotworów przewodu pokarmowego. Do grup zwiększonego ryzyka zalicza się chorych ze stwierdzonymi zespołami polipowatości, zespo­łem Gardnera, Peutz-Jeghersa, chorobą trzewną, chorobą Leśniowskiego i Crohna, nerwiako-włok­niowatością (choroba von Reckl i nghausena) oraz zespołami upośledzenia odporności.

Rak jelita grubego — raki okrężnicy i odbytnicy stanowią trzecią co do częstości zachorowań grupę nowo­tworów złośliwych w Polsce. Około 75% przy­padków raka jelita grubego występuje u osób, u których nie stwierdza się czynników predyspo­nujących do rozwoju tego nowotworu, pozosta­łe 25% to chorzy obciążeni ryzykiem powstania raka większym niż średnie w populacji. Wśród czynników ryzyka należy wymienić: wystąpie­nie raka jelita grubego wśród krewnych pierw­szego stopnia, dziedziczne, uwarunkowane zespoły prowadzące do rozwoju raka — polipo­watość rodzinna, zespoły Turcota, Gardnera, polip gruczolakowaty stwierdzony w wywiadzie, choroby zapalne jelit — Ch. Leśniowskiego i Crohna, przewlekłe wrzodziejące zapalenie je­lita grubego. Zwiększone ryzyko wystąpienia raka okrężnicy i odbytnicy występuje też przy diecie bogatej w tłuszcze roślinne, nitrozaminy, alkohol etylowy z małą ilością błonnika, witami­ny: A, E, C, wapnia. Objawy kliniczne raka zale­żą w dużej mierze od jego lokalizacji. Ponad 50% raków jelita grubego umiejscawia się w od­bytnicy, 20% w esicy, 15% w kątnicy, 6-8% w poprzecznicy i 6-7% w okrężnicy zstępującej. Przy umiejscowieniu w prawej połowie okrężni­cy główne objawy to — krwawienie utajone, nie­dokrwistość, bóle brzucha, wyczuwalny guz w jamie brzusznej. Rak lewej połowy okrężnicy i odbytnicy — krwawienia, naprzemienne okresy biegunek i zaparć, bóle brzucha, duża ilość ślu­zu w stolcu. Występują też objawy typowe dla większości chorób nowotworowych przewodu pokarmowego: gorączka, utrata wagi, niedroż­ność.

Rozpoznanie oparte jest na badaniu przed­miotowym — z badaniem przez odbytnicę (per rectum), badaniach endoskopowych, wlewie kontrastowym doodbytniczym, dodatnim teście na krew utajoną w kale (w 30% wyniki są jednak fałszywie ujemne), badaniach USG (także sondą przezodbytniczą), KT jamy brzusznej. Najczęst­szą postacią raka jest gruczolakorak (ok. 95%).

Pod­stawową metodą leczenia jest zabieg chirurgiczny polegający na szerokim wycięciu odcinka jelita z guzem w bloku z regionalnymi węzłami chłonny­mi. Przy obecności przerzutów w węzłach chłon­nych włączana jest chemioterapia, w raku odbytu chemioterapia skojarzona z napromie­nianiem aktualnie jest najczęstszą metodą tera­pii. Radykalne leczenie chirurgiczne w rakach wcześnie rozpoznanych daje szanse wyleczenia do 80%.

Rak pęcherzyka żółciowego występu­je 3 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn, zwy­kle dotyczy otyłych kobiet chorujących od wielu lat na kamicę pęcherzyka żółciowego. Rak ten nie ma charakterystycznych objawów, najczę­ściej jest rozpoznawany przypadkowo u cho­rych operowanych na kamicze zapalenie pęcherzyka żółciowego. Leczenie w wypadku rozpoznania raka (najczęściej jest to histologicznie gruczolakorak) polega na wycięciu pęche­rzyka zwykle z częściową resekcją wątroby. Czasami wdrażana jest chemioterapia. Rokowa­nie jest bardzo złe, w Polsce przeciętne przeży­cia 5 letnie nie przekraczają 5%.

Raki pierwotne wątroby stanowią około 2% wszystkich nowo­tworów złośliwych w Polsce. Najczęstszą posta­cią jest rak wątrobowokomórkowy, znacznie rzadsze są raki z komórek nabłonka przewodów żółciowych i z wewnątrzwątrobowego układu naczyniowego. W wątrobie zdecydowanie prze­ważają nowotwory przerzutowe, które są 20-30 razy częstsze niż guzy pierwotne. Czynnikami predysponującymi do wystąpienia pierwotnego raka wątroby są: marskość wątroby, wirusowe zapalenie wątroby, aflatoksyny, pierwotna he­mochromatoza, a także długotrwałe stosowanie sterydów anabolicznych. Podstawowe objawy raka wątroby to: bóle brzucha, spadek wagi cia­ła, żółtaczka, wyczuwalna powiększona wątro­ba często z guzem, wodobrzusze, krwawienie z żylaków przełyku. Rozpoznanie opiera się głównie na badaniach obrazowych (USG, KT jamy brzusznej, endoskopowej wstecznej cho­langiografii — ECPW, scyntygrafii), badaniach morfologicznych i biochemicznych. Przydatne w diagnostyce jest oznaczenie poziomów mar-kerów nowotworowych — alfa fetoproteiny (AFP), CA-125, CA-19.9 i CEA (antygen karcynoem­brionalny). Podstawowym sposobem leczenia jest resekcja chirurgiczna części miąższu wątro­by, czasami dodatkowo chemioterapia. Przeży­cia 5-letnie w pierwotnym raku wątroby to przypadki pojedyncze.

Rak trzustki w Polsce to około 3% wszystkich nowotworów złośliwych. W 95% są to gruczolaki wywodzące się z na­błonka przewodów trzustkowych, 5% stanowią nowotwory endokrynne — wyspiaki (insulinoma), glukogonoma (guz z komórek A wysepek trzust­kowych), gastrinoma. Jedynym pewnym czynni­kiem zwiększającym ryzyko zachorowania na raka trzustki jest palenie tytoniu (30% zachoro­walności). Czynnik ryzyka może stanowić także dieta bogatotłuszczowa z małą ilością warzyw i owoców oraz cukrzyca. Około 3% zachorowań może mieć charakter dziedziczny. Objawy: utra­ta masy ciała, żółtaczka, bóle pleców i nadbrzusza, wyczuwalny guz w nadbrzuszu, niebolesny, znacznie powiększony pęcherzyk żółciowy. W przypadku guzów hormonalnie czynnych występować mogą objawy: hipoglikemii — przy insulinoma, hiperglikemii — glukagonoma, ostra choroba wrzodowa — gastrinoma. Leczenie: jedynym sposobem leczenia dającym szanse wy­leczenia jest rozległy zabieg chirurgiczny — wycięcie trzustki lub trzustki z dwunastnicą (pancreatoduodenektomia, operacja Whipple-‚a). Jednak nawet po operacji radykalnej przeży­cia 5-letnie to około 20-40%. Napromienianie i chemioterapia nie mają większego znaczenia.

Nowotwory układu moczowo-płciowego

Rak nerki — najczęściej jest to rak jasnokomór­kowy nerki zwany też rakiem nerkowokomóro­wym, nadnerczakiem, guzem Grawitza. Rak ten występuje 2 razy częściej u mężczyzn, najczęściej po 60 r.ż. Objawy — klasyczna triada objawów to: ból, krwiomocz i wyczuwalny guz. Stwierdza się też typowe objawy dla choroby nowotworowej jak utrata masy ciała, złe samopoczucie. Mogą występować też objawy tzw. paraneoplastyczne jak: czerwienica, nadciśnienie tętnicze, polineu­ropatie, hiperkalcemia, często bóle kostne, gdyż rak nerki często powoduje przerzuty do układu kostnego. Rozpoznanie obecnie oparte jest na ul­trasonografii jamy brzusznej — można rozpoznać guzki już o średnicy około 1 cm. Badania obrazo­we i czynnościowe jak tomografia komputerowa, urografia, scyntygrafia pozwalają ocenić stan cho­rego narządu, wydolność drugiej nerki. Tym sa­mym ustalić można strategię leczenia.

Leczeniem z wyboru jest leczenie chirurgiczne — usunięcie chorej nerki, w przypadku pojedynczej, małej zmiany położonej na obwodzie narządu czasami częściowa resekcja oszczędzająca. Radioterapia i chemioterapia rutynowo nie są stosowane. Próby leczenia immunologicznego interferonem z inter­leukiną-2 w skojarzeniu z cytostatykami są raczej w fazie badań klinicznych.

Rak pęcherza moczo­wego — najczęściej chorują na ten nowotwór starsi (po 65 r.ż.) mężczyźni. Za głównie czynniki ryzy­ka uważa się palenie tytoniu, kontakt z aminami aromatycznymi. Większa nieco możliwość za­chorowania jest też przy przewlekłych stanach zapalnych pęcherza spowodowanych zakażeniem bakteryjnym lub obecnością dużego kamienia w pęcherzu moczowym. Najczęstszym nowotwo­rem złośliwym jest rak przejściowokomórkowy.

Podstawowym objawem choroby jest bezbólo­wy krwiomocz, jednakże krwiomocz, często ze skrzepami, może ustąpić samoistnie, a kolejny raz pojawiać się po kilku miesiącach. Jest to pierw­szy objaw raka, który absolutnie nie powinien być lekceważony przez chorego i przez lekarza. Inne objawy raka pęcherza moczowego nie są charak­terystyczne: nawracające zakażenia układu mo­czowego, częstomocz, w fazie zaawansowanej obrzęk kończyny dolnej, bóle kostne. Podstawo­wym badaniem pozwalającym na wczesne wy­krycie nowotworu jest ultrasonografia. Badania obrazowe — tomografia komputerowa, urogra­fia, rezonans magnetyczny pozwalają na ocenę stopnia naciekania nowotworu, badania cytolo­giczne osadu moczu oceniające występowanie komórek nowotworowych w osadzie pomocne są w badaniach kontrolnych po leczeniu. Bada­nie endoskopowe pęcherza moczowego — cysto­skopia pozwala na weryfikacje innych przyczyn krwawienia z pęcherza. Metoda leczenia zależy od stopnia zaawansowania klinicznego oraz zróż­nicowania histopatologicznego. W nowotworach powierzchownych wykonywana jest elektrore­sekcja przezcewkowa zmiany i podawaniu do­pęcherzowo wlewek z leków cytostatycznych lub szczepionki BCG (immunoterapia dopęcherzo­wa). W nowotworach bardziej zaawansowanych wykonuje się radykalny zabieg chirurgiczny — wy­cięcie pęcherza moczowego z gruczołem kroko­wym i pęcherzykami nasiennymi u mężczyzn, a u kobiet wycięcie pęcherza wraz z macicą i przydatkami. Jeśli chorzy nie mogą, bądź nie chcą być poddani zabiegowi operacyjnemu stosowa­na jest radykalna radioterapia. Leczenie chorych z odległymi przerzutami polega na stosowaniu che­mioterapii układowej.

Rak gruczołu krokowego jest to najczęstszy nowotwór układu moczowego u mężczyzn. Za czynniki zachorowania uważa się: wiek, rodzinne występowanie tego nowotworu, rasa czarna, dieta bogatotłuszczowa z małą ilością substancji roślinnych. Do rozwoju raka niezbędna jest obecność androgenów — u mężczyzn wyka­strowanych przed okresem dojrzewania rak ster­cza nie występuje. We wczesnej diagnostyce raka podstawowe znaczenie ma oznaczenie poziomu swoistego markera nowotworowego w surowicy krwi — PSA (prostate specific antigen). Stężenie PSA powinno być oceniane raz w roku u wszystkich mężczyzn po 50 r.ż., a w przypadku rodzinnego występowania nowotworu, po 40 r.ż.

Objawy raka stercza wynikają z obecności pod pęcherzowej przeszkody w oddawaniu moczu: słaby strumień moczu, naglące parcia, oddawanie moczu w nocy, częstomocz. Są to, więc identyczne objawy jak w łagodnym przeroście gruczołu krokowego. Przy przerzutach odległych charakterystyczne są bóle kostne. Rozpoznanie raka stercza oparte jest na:
badaniu palcem przez odbytnicę, oznaczenie po­ziomu PSA w surowicy, ultrasonografii przezod­bytniczej, biopsji gruboigłowej stercza wykonanej pod kontrolą USG. Leczenie: w raku ograniczo­nym do gruczołu krokowego wykonywany jest zabieg chirurgiczny — radykalna prostatektomia. Radioterapia z pól zewnętrznych jest metodą o porównywalnej skuteczności. W raku bardziej zaawansowanym standardowym postępowaniem jest radioterapia W raku z odległymi przerzutami terapia polega na leczeniu przeciwbólowym, przy bólach kostnych strontem radioaktywnym. Kastra­cja chirurgiczna lub farmakologiczna (estrogena­mi) prowadzi do regresji nowotworu. Nowotwory jądra nie są częste, występują u mężczyzn mło­dych w wieku 20-35 lat. Czynnikami predys­ponującymi są: niezstąpienie jąder do moszny i atrofia jąder. Większość nowotworów złośliwych jądra to nowotwory zarodkowe, a wśród nich na­sieniaki. Pierwszym, najczęstszym, często jedy­nym objawem nowotworu jądra jest bezbolesne powiększenie się jądra. Czasami pierwszym ob­jawem może być zapalenie najądrza lub jadra. U około 10% chorych guzowi jądra towarzyszy po­większenie gruczołów sutkowych — ginekomastia. Rozpoznanie z uwagi na skąpość objawów często jest opóźnione, około 50% chorych ma przerzuty w chwili rozpoznania. Podstawowym badaniem diagnostycznym jest badanie fizykalne. Bardzo duże znaczenie ma też ocena stężenia biologicznych markerów nowotworowych — alfa-fetoprote­iny i gonadotropiny kosmówkowej. Zwiększenie stężenia jednego lub obu tych markerów stwier­dza się u ponad 85% chorych z zaawansowanym nowotworem.

Leczenie: polega na chirurgicznym wycięciu jądra, a dalej w zależności od zaawanso­wania i budowy histologicznej na napromienianiu węzłów chłonnych i chemioterapii. Dzięki che­mioterapii przeżycie chorych uległe znaczącemu zwiększeniu i obecnie 5 letnie stwierdza się u oko­ło 90% chorych o dobrym rokowaniu.

Nowotwory złośliwe narządu rodnego

Rak szyjki macicy to najczęstszy nowotwór na­rządu rodnego, około 1/4 wszystkich nowotworów złośliwych u kobiet. Do czynników zwiększone­go ryzyka zalicza się: rozpoczęcie współżycia płciowego przed 18 r.ż., częsta zmiana partnerów, przebyte lub trwające zakażenia wirusowe — głów­nie wirusem brodawczaka ludzkiego i opryszczki genitalnej, palenie tytoniu, doustne środki anty­koncepcyjne, narkotyki, leczenie immunosupre­syjne. Wczesny i często jedyny objaw to upławy, przy większym zaawansowaniu choroby gęste, cuchnące odchody. Krwawienie z pochwy, bóle podbrzusza i kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego, objawy spowodowane naciekiem nowotworo­wym na narządy miednicy małej to późne obja­wy choroby. Podstawowym badaniem klinicznym jest badanie ginekologiczne przez pochwę i przez odbytnicę. Coroczne badanie ginekologiczne, po­łączone z wymazem, pozwala na szybkie rozpoznanie wczesnych stadiów choroby i wdrożenie właściwego leczenia, które daje do 100% 5 let­niego przeżycia. Leczenie: w początkowych sta­diach raka stosowane jest leczenie chirurgiczne, kriochirurgia, wycięcie zmiany laserem. W sta­diach bardziej zaawansowanych leczeniem z wyboru jest skojarzenie leczenia chirurgicznego z radioterapią. W I etapie brachyterapia z za­stosowaniem aplikatorów pochwowych lub macicznych, w II etapie zabieg chirurgiczny — wy­cięcie macicy z przydatkami i węzłami chłonnymi, w III etapie teleterapia napromienianie miedni­cy z pól zewnętrznych. W przypadkach bardzo zaawansowanych, gdy choroba jest nieoperacyj­na stosowana jest wyłącznie radioterapia: brachy­terpia i teleterapia.

Rak błony śluzowej trzonu macicy stanowi 10% wszystkich nowotworów złośliwych u kobiet. W około 80% chorują kobiety starsze, po menopauzie. Do czynników sprzyjają­cych zachorowaniu zalicza się: nadmierna eks­pozycja na endo- lub egzogenne estrogeny, nie rodzenie, otyłość, cukrzyca, nadciśnienie, pokwi­tanie przed 12 r.ż., terapia raka piersi antyestro­genami. Podstawowym objawem są krwawienia z macicy, plamienia lub krwawienia po stosunku płciowym u kobiet w okresie po menopauzie. Po­większona macica może powodować zaburzenia w oddawaniu moczu i stolca. Podstawą rozpo­znania jest histopatologiczne badanie wyskrobin uzyskanych wyłyżeczkowaniem macicy. Lecze­nie: w stadiach początkowych leczenie operacyj­ne — wycięcie macicy z przydatkami uzupełnione brachyterpią i teleterapią. W stadiach bardziej za­awansowanych operacja poprzedzona jest ra­dioterapią, po zabiegu ponownie radioterapia i hormonoterapia. W wypadku przerzutów od­ległych wdrażana jest chemioterapia i hormo­noterapia antyestrogenami i progestagenami. Rokowanie zależy oczywiście od momentu roz­poznania nowotworu i wdrożenia leczenia. W stadiach początkowych przeżycia 5-letnie wynoszą nawet do 95%, w stadiach zaawanso­wanych 5 lat przeżywa mniej niż 10% chorych.

Nowotwory złośliwe jajnika są najczęstszymi gi­nekologicznymi nowotworami złośliwymi. Wystę­puje głównie po 40 r.ż. Prawie 2/3 nowotworów jajnika to nowotwory nabłonkowe, czyli raki. Rak jajnika często występuje jako drugi nowotwór u chorych na raka piersi i raka trzonu maci­cy. Może występować dziedzicznie, jest większe prawdopodobieństwo zachorowania, gdy w ro­dzinie w 1-szym stopniu pokrewieństwa jest no­wotwór jajnika, także rak sutka. Jajnik jest częstym miejscem przerzutów z raka piersi, przewodu pokarmowego, trzonu macicy, pęcherza. Wczesny rak jajnika przebiega bezobjawowo, niekiedy wy­stępują bóle podbrzusza i skurcze przy oddawa­niu moczu, w postaci zaawansowanej występują zaparcia, wzdęcia brzucha. Rozpoznanie opiera się na badaniu ginekologicznym, USG sondą dopochwową i KT jamy brzusznej. Ocena markerów nowotworowych CA 125, choć czasami fałszywie ujemna, jest pomocna w ocenie wyników lecze­nia. Przy wcześnie wykrytym raku jajnika lecze­nie chirurgiczne — wycięcie macicy z przydatkami daje prawie pełne wyleczenie. Przy większym stopniu zaawansowania choroby po leczeniu chi­rurgicznym wdrażana jest chemioterapia, a szanse 5-letniego przeżycia wynoszą około 30%.

Nowotwory ośrodkowego układu nerwowego

Nowotwory OUN u dorosłych stanowią 2,5-3% wszystkich zachorowań na nowotwory. Wystę­pują one głównie u dzieci i po 60r.ż. Składają się na nie pierwotne guzy mózgu, nowotwory rdze­nia kręgowego oraz guzy przerzutowe. Etiologia tych guzów jest nieznana. Do najczęstszych gu­zów mózgu należą glejaki, gwiaździaki, oponiaki, nerwiaki i gruczolaki przysadki. Objawy klinicz­ne zależą od wielkości guza i stopnia naciekania struktur anatomicznych mózgu. Najczęstsze ob­jawy ogólne to: bóle głowy, wymioty, zaburze­nia osobowości, zaburzenia koncentracji. Objawy ogniskowe to padaczka, niedowłady kończyn i nerwów czaszkowych, zaburzenia równowa­gi, zaburzenia widzenia, oczopląs.

Rozpoznanie oparte jest na badaniu neurologicznym, tomo­grafii komputerowej i rezonansie magnetycznym mózgu, badaniu radiologicznym czaszki, bada­niu arteriograficznym. Rozprzestrzenianie się guza wewnątrz czaszki powoduje niszczenie struk­tur mózgowia, w których się znajduje, a także zwiększenie ciśnienia wewnątrz czaszki (ciśnie­nie śródczaszkowe), obrzęk mózgu, ucisk nerwów czaszkowych i naczyń mózgowych. Guzy nowo­tworowe mózgu znajdują się u około 2% osób w badaniu autopsyjnym. Pojawić się mogą w każ­dym wieku, lecz najczęściej we wczesnej do­rosłości lub w wieku dojrzałym. W dzieciństwie najczęstsze są gwiaździaki móżdżku i rdzeniaki płodowe, wyściółczaki, glejaki pnia mózgu i ner­wu wzrokowego oraz przerzutowe: neuroblastom i białaczka (obejmuje opony mózgowe). Pier­wotnymi guzami wieku dorosłego są: oponiaki, nerwiaki, glejaki (głównie złośliwy glejak wielopostaciowy). Guzy przerzutowe pochodzą głównie z raka oskrzeli, gruczolakoraka sutka i czernia­ka. Rokowanie w guzach mózgu zależy od jego wielkości, umiejscowienia, tempa wzrostu i złośli­wości.

Łagodne guzy wewnątrzczaszkowe rosną powoli, dlatego zanim wystąpią objawy neurolo­giczne mogą one osiągać znaczące rozmiary (po części, dlatego że nie wywołują obrzęku mózgu). Są śmiertelne, jeśli ze względu na swoje umiejsco­wienie nie mogą być usunięte. Guzy złośliwe cha­rakteryzują się szybkim wzrostem, inwazyjnością. Rzadko powodują przerzuty poza mózg, a zgon jest wynikiem niepohamowanego wzrostu miejsco­wego. Objawy ogólne guza mózgu są wywołane wzrostem ciśnienia śródczaszkowego (masa guza, towarzyszący obrzęk mózgu, zaburzenia krążenia płynu mózgowo-rdzeniowego). Powoduje ono: bóle głowy, wymioty, zaburzenia psychiczne, na­pady padaczkowe. Swoiste objawy wynikają ze zniszczenia struktur okolicy mózg, w której guz się rozwija np. w płacie ciemieniowym wcześnie po­jawiają się drgawki natomiast w potylicznym zabu­rzenia widzenia. W przypadku bardzo wysokiego ciśnienia śródczaszkowego pojawiają się objawy wklinowania (śpiączka, rozszerzenie i sztywność źrenic, zaburzenia oddychania, zanik tętna, spa­styczne porażenie z wygórowanymi odruchami ścięgnistymi). Ucisk i przemieszczenie pnia mó­zgu wywołuje wzrost ciśnienia tętniczego krwi po­wiązany ze spadkiem częstości tętna i oddychania. W diagnostyce, obok badania klinicznego pod­stawą jest tomografia komputerowa. Leczeniem z wyboru jest zabieg neurochirurgiczny — resekcja guza z bezpiecznym marginesem tkanki mózgo­wej. W stanach bardzo zaawansowanych stoso­wane jest napromienianie i sterydoterapia w celu łagodzenia objawów choroby.

Guzy rdzenia krę­gowego — najczęściej są to oponiaki, gwiaździaki i oponiaki. Najczęstszymi objawami tych guzów są parestezje, bóle korzonkowe, osłabienie kończyn, zaburzenia chodu. Znaczny rozrost guza prowa­dzić może do zaburzeń w oddawaniu moczu i stolca. Leczenie — chirurgiczne, niekiedy radiote­rapia.

Guzy przerzutowe najczęściej przerzuty do OUN dają złośliwe nowotwory płuca, czernia­ki i rak piersi. Objawy są identyczne jak w guzach pierwotnych. W przypadku przerzutów pojedynczych resekcja chirurgiczna, w przerzutach mno­gich napromieniowanie, sterydy, chemioterapia.

Nowotwory złośliwe kości

Nowotwory złośliwe kości mogą być pierwot­ne i przerzutowe. W nowotworach pierwotnych czynnikami predysponującymi są: dziedziczne mnogie wyrośla kostne, wyrośla chrzęstne, ekspo­zycja kości na promieniowanie jonizujące. Guzy te charakteryzują się szybkim wzrostem i nacieka­niem, dają odległe przerzuty drogą krwi. Najczęst­szym pierwotnym nowotworem kości jest mięsak kościopochodny (osteosarcoma), chrzęstniako­mięsak (chondrosarcoma), mięsak Ewinga i histio­cytoma malignum. Osteosarcoma i mięsak Ewinga występują głównie u dzieci i młodzieży. Objawy to miejscowe znaczne bóle, często w nocy, czę­sto obrzęk i zaczerwienienie przypominające stan zapalny. Niekiedy pierwszym objawem guza ko­ści jest złamanie patologiczne. Leczenie: zabieg operacyjny skojarzony z chemio- i/lub radiotera­pią. Osteosarcoma, guz Ewinga i histiocytoma ma­lignum są chemioczułe. Mięsak Ewinga jest także promienioczuły. Nowoczesna chemioterapia spo­wodowała, że przeżycia 5-letnie w przypadku najczęściej spotykanych guzów pierwotnych ko­ści są obecnie w granicach 20-70%.

Mięsaki

Mięsaki są stosunkowo rzadkie stanowią, bowiem około 1% wszystkich nowotworów złośliwych. O ich powstawaniu decydują czynniki genetycz­ne i środowiskowe. W zależności od przyczyny pojawia się w piątej-szóstej dekadzie życia albo w drugiej-trzeciej (najczęściej). O rozpoznaniu decydują badanie kliniczne i badania obrazo­we. Opisano około 20 rodzajów, różniących się szybkością naciekania otoczenia i zdolnością da­wania przerzutów Objawem mogącym świad­czyć o chorobie, w przypadku mięsaków tkanek miękkich, jest zniekształcenie obrysu ciała utrzy­mujące się ponad 2 miesiące. Jeśli są położone w głębszych warstwach ciała (np. przestrzeni za­otrzewnowej) mogą być rozpoznane dopiero, gdy osiągną duże rozmiary.

Odwiedzający wpisali takie problemy:

oponiak objawy leczenie, parestezje polowy glowy, guzy na wątrobie mite, neoplasma malignum leczenie, neoplasma malignum pochwy, nie dokrwistość mózgu, Wlokniakonerwiak zaotrzewnowy miednicy, nowotwór neoplastyczny, rak pirsi przeżuty do wątroby leczenie sterydami, czestomocz a guz mozgu.

Tags: , , , , ,

Ostatnia edycja przez

Skomentuj jako pierwszy!

Dodaj komentarz

Przeczytaj poprzedni wpis:
Skrobiawica

Skrobiawica (amyloidosis) jest spowodowana odkładaniem się w tkankach białka włókienkowego nazywanego amyloidem. Amyloidoza jest omawiana w tym rozdziale, gdyż wprawdzie...

Zamknij