Nowotwory

Neoplasma czyli nowotwór oznacza dosłownie „nowy twór” czyli „nowy rozrost”. Według podanej prawie 50 lat temu definicji Willisa nowotwór jest to nieprawidłowa tkanka, która rozrasta się w nadmiarze i w sposób nieskoordynowany z tkankami prawidłowymi, przy czym nadmierna proliferacja utrzymuje się pomimo wyeliminowania czynnika, który ją wywołał. Trzeba jeszcze dodać, że nadmiernej proliferacji towarzyszą zaburzenia różnicowania komórek, że jest ona bezcelowa dla organizmu i dla niego szkodliwa oraz, że nowotwór do pewnego stopnia rośnie autonomicznie chociaż jego wzrost jest uzależniony od dopływu krwi gospodarza i niekiedy od stymulacji hormonalnej. Nowotwór może powstać z każdej tkanki, której komórki zachowały zdolność do rozmnażania się. A zatem, nowotwory nie powstają z dojrzałych neuronów lub kardiomiocytów. Nowotwory występują u ludzi i u zwierząt. Znane są od niepamiętnych czasów. Wzmianki o nowotworach człowieka można znaleźć na tabliczkach z Babilonu zapisanych pismem klinowym. Hipokrates opisał raka sutka oraz podzielił nowotwory na łagodne i złośliwe. Dla tych drugich wprowadził nazwę karkinos (krab albo rak). Przypuszczalnie nazwa ta wzięła się stąd, że makroskopowo, na obwodzie zaawansowanego raka sutka rosnącego w postaci guza zauważył wypustki wnikające do otaczających tkanek co przypominało kraba z jego odnóżami. Niewykluczone, że nazwa rak miała podkreślać, że tak jak kraba trudno oderwać do podłoża, do którego się przyczepił tak trudno pozbyć się raka – nowotworu. Zasady współczesnej histologicznej diagnostyki nowotworów opracował Virchow. Pozwoliły one na wyodrębnienie nowotworów z grupy guzów (tumores). Naukę zajmującą się nowotworami nazywamy onkologią (onkos – guz). Jednak „guz” jest pojęciem szerszym od nowotworu. Guzy mogą być nowotworowe i nie nowotworowe np. zapalne, krwotoczne i inne. A zatem, określenia „guz” i „nowotwór” nie są synonimami.

Nowotwory dzielimy na niezłośliwe zwane też łagodnymi (neoplasma benignum) i złośliwe (neoplasma malignum), które w języku potocznym nazywa się błędnie rakami. Raki (carcinoma) są tylko pewną grupą nowotworów złośliwych, a mianowicie są to nowotwory złośliwe wywodzące się z komórek nabłonkowych. Utkanie nowotworowe może być w różnym stopniu zróżnicowane czyli podobne do tkanki, z której się nowotwór wywodzi. Im struktura nowotworu jest bardziej zbliżona do tkanki prawidłowej tym jest on mniej złośliwy. Każdy nowotwór zbudowany jest z proliferujących komórek nowotworowych oraz łącznotkankowego podścieliska z naczyniami. W niektórych nowotworach komórki nowotworowe stymulują podścielisko do rozrostu (desmoplasia). Taki nowotwór jest twardy w dotyku. Pewne zmiany lub stany chorobowe niosą ze sobą zwiększone ryzyko wystąpienia nowotworu złośliwego.

Onkologia — dział nauk medycznych zajmujący się rozpoznawaniem, epidemiologią i komplek­sowym leczeniem chorych na choroby nowotworowe. Onkologia, to także opieka terminalna nad nieuleczalnie chorymi oraz profilaktyka.


Choroby nowotworowe stanowią drugą, co do częstości przyczynę zgonów, po choro­bach układu krążenia. Zachorowalność na nowotwory stale ulega zwiększeniu — uważa się, że każdego roku zachoruje około 10mln osób. W Polsce, co czwarty mężczyzna i co piąta kobieta umierają na nowotwór złośli­wy. Wśród przyczyn tak wielkiej zapadalno­ści na choroby nowotworowe wymienia się głównie proces starzenia się społeczeństwa i oddziaływanie czynników karcynogennych. Ryzyko zgonu u mężczyzn z powodu nowotworów najwyższe wartości osiąga po 75 r.ż., u kobiet po 80 r.ż. Prognozuje się, że w Pol­sce w 2010 r. z powodu choroby nowotworo­wej umrze 110tys. osób. Zachorowalność na nowotwory złośliwe zależna jest od płci i wie­ku chorych. W wieku dziecięcym, od 1-15 r.ż. zarówno u chłopców, jak i dziewczynek naj­częstszymi nowotworami złośliwymi są w ko­lejności: białaczki, pierwotne guzy mózgu, chłoniaki, guzy nerki, mięsaki tkanek mięk­kich i kości, nerwiaki i siatkówczaki. W wieku 15-30 lat u mężczyzn najczęstszym nowotwo­rem są nowotwory jądra i ziarnica złośliwa, u kobiet ziarnica złośliwa i guzy zarodkowe jajnika. W wieku 30-55 lat zachorowalność na nowotwory u mężczyzn to w kolejności: rak płuca, rak krtani, rak żołądka, rak jelita gru­bego, guzy mózgu, rak nerki i rak trzustki. Ko­biety w wieku średnim zapadają głównie na: raka piersi, raka szyjki macicy, raka jajnika, raka trzonu macicy, raka płuca, guzy mózgu, rak okrężnicy. W wieku starszym, powyżej 55 r.ż. u mężczyzn dominuje zachorowalność na raka płuca, żołądka, pęcherza moczowe­go i raka gruczołu krokowego, kobiety choru­ją głównie na raka piersi, płuca, szyjki i trzonu macicy i raka jelita grubego.

Czynniki ryzyka zachorowania na nowotwór złośliwy

Czynniki genetyczne komórka prawidłowa ule­ga przekształceniu w komórkę rakową w wyniku transformacji nowotworowej wskutek mutacji ge­nowej. Rozwój raka uwarunkowany jest predys­pozycją genetyczną oraz ekspozycją na czynniki środowiskowe — karcynogeny. Najważniejszą rolę w transformacji nowotworowej odgrywają geny odpowiedzialne za wzrost, różnicowanie, po­dział, starzenie i obumieranie komórek — są to: protoonkogeny i geny supresorowe. Protoonko­geny występują w każdej prawidłowej komórce i kontrolują biosyntezę takich białek, jak: czynni­ki wzrostu, kanały jonowe, enzymy fosforylujące. Proces mutacji zmienia protoonkogeny w onko­geny, które pobudzają komórki do nadmiernej proliferacji. Geny supresorowe (antyonkogeny) zapobiegają nadmiernej proliferacji nieprawidło­wych komórek, a przez to nowotworzeniu. De­fekt w genach supresorowych, spowodowany poprzez mutacje, jest odpowiedzialny za około 5-10% nowotworów.

W wyniku zmiany właści­wości genu, jego defektu, udowodniono powsta­wanie raka sutka, jajnika, jelita grubego, tarczycy, przytarczyc, nadnerczy. Liczba tzw nowotworów dziedzicznych stale się powiększa, udowodnio­ne jest również, że wystąpienie mutacji w po­szczególnych genach w prawie 100% wiąże się z rozwojem choroby nowotworowej. Silne pre­dyspozycje do rozwoju nowotworów spowodo­wane są przez dziedziczenie od rodziców (matki lub ojca) wrodzonych defektów genów. Nosiciel wrodzonego zmienionego genu ma szansę za­chorowania na nowotwór dziedziczny zdecydowanie większą i szybciej niż w przypadku nowotworu sporadycznego. Dziedziczenie ma charakter autosomalny dominujący. Podejrzenie, że nowotwór ma dziedziczne podłoże nasuwać mogą pewne fakty kliniczne: rozwój w młodszym wieku niż z reguły w populacji; występowanie nawet kilku nowotworów różnego pochodzenia u tego samego chorego; występowanie nowo­tworu u kilku członków rodziny. U wielu chorych z nowotworem można stwierdzić tzw, słabe predyspozycje do rozwoju nowotworów. Poli­morfizm enzymatyczny genów może powodo­wać zmniejszenie zdolności ustroju do eliminacji szkodliwych karcynogenów, np. substancji smolistych w dymie papierosowym, co prowadzi do znacznie zwiększonego ryzyka zachorowania na raka płuca.

Czynniki środowiskowe odpowie­dzialne są za 80-100% zachorowań na nowo­twory złośliwe. Ekspozycja na szereg czynników środowiska, styl życia — spożywanie alkoholu, le­ków, palenie tytoniu, zachowania seksualne, spo­sób odżywiania, narażenie zawodowe to bardzo ważne czynniki ryzyka. Karcynogeny powodu­jące uszkodzenie genomu komórek pochodzą ze środowiska zewnętrznego lub
są substancja­mi wewnątrzustrojowymi. Karcynogeny dzieli się na 3 typy: fizyczne, chemiczne i biologiczne:

  • Karcynogeny fizyczne — np. ekspozycja na słoń­ce zwiększa częstość zachorowania na raka skó­ry, kontakt z azbestem — nowotwory opłucnej i płuc, długotrwałe drażnienie — rak wargi u pa­laczy fajki. Promieniowanie jonizujące zwiększa zachorowalność na białaczki, raka piersi, płu­ca, tarczycy, szpiczaka.
  • Karcynogeny chemicz­ne — głównym czynnikiem ryzyka w tej grupie to narażenie związane z wykonywaniem pracy za­wodowej, produkty zawarte w smole tytoniowej, hormony i niektóre leki. Produkty smoły tytonio­wej (benzopiren, aminy aromatyczne, nitrozaminy) są w pełni udowodnionymi przyczynami powstawania nowotworów złośliwych tytonioza­leżnych. Uważa się, że palenie tytoniu zwiększa zachorowalność na ten typ nowotworów 3 do 20 razy. Umiejscowienie tych postaci nowotworów to: jama ustna, gardło, przełyk, krtań, płuco, ner­ki, pęcherz moczowy. Aminy aromatyczne, farby zwiększają częstość zachorowań na raka pęcherza moczowego — kontakt z tym karcynogenem mają pracownicy przemysłu gumowego, pracownicy wytwarzający farby i lakiery, fryzjerki (farbowanie włosów). Kontakt z arsenem zwiększa ryzyko raka skóry, płuc, wątroby, z chromem i niklem — raka płuca i raka jamy ustnej. Niektóre leki również zwiększają częstość zachorowania na nowotwór złośliwy: leki immunosupresyjne — raka pęcherza moczowego i chłoniaka, estrogeny i tamoksyfen — raka piersi i trzonu macicy, doustne hormonalne środki antykoncepcyjne — raka piersi.
  • Karcyno­geny biologiczne — infekcje wywoływane przez pewne grupy drobnoustrojów zwiększają ryzyko wystąpienia choroby nowotworowej. Pasożyty: Schistosoma haematobium, Clonorchis sinensis ­raka pęcherza moczowego, wątroby, jelita grube­go. Bakterie: Helicobacter pylori — raka żołądka. Wirusy: Papilloma virus — raka szyjki macicy, wi­rus Epsteina-Barra (Herpes typu 4) — chłoniaka, ziarnicę złośliwą, wirus WZW typu B i C — raka wątroby. Alkohol — do nowotworów alkoholoza­leżnych zalicza się: raka wątroby, raka jamy ust­nej, raka gardła, raka przełyku, raka krtani, raka piersi. Palenie tytoniu i alkohol działają często sy­nergistycznie — tj. efekt karcynogenny sumuje się.

Transformacja nowotworowa (karcynogeneza) jest procesem długotrwałym, który dzieli się na 4 fazy. Faza przedkliniczna, gdy nie ma objawów choroby, trwa u ludzi około 15-20 lat — stano­wi 75% czasu trwania nowotworu. W tym cza­sie dochodzi do tzw fazy inicjacji — mutacji DNA w komórce; fazy promocji —zmutowane komórki namnażają się i zmienia się ich funkcja biologicz­na — powstaje zmiana przedrakowa; fazy kon­wersji — powstaje komórka nowotworowa. Faza kliniczna stanowi 25% czasu życia nowotworu. W fazie progresji dochodzi do inwazji miejsco­wej nowotworu i przerzutów odległych, występu­ją objawy kliniczne raka.

Metody diagnostyki nowotworów

Celem badań przesiewowych jest zbadanie jak największej populacji ludzi zdrowych, bez ja­kichkolwiek objawów chorobowych i poprzez wykorzystanie odpowiednich testów ewentu­alne wykrycie zmiany nowotworowej w fazie bezobjawowej. Badanie takie są bardzo drogie, wykonywane jedynie w najbogatszych krajach i przeprowadzane najczęściej w stosunku do no­wotworów, na które zapadalność, chorobowość i śmiertelność na danym obszarze jest wyso­ka. Najczęściej testy przesiewowe stosowane są w raku szyjki macicy, raku piersi, raku jelita gru­bego i raku gruczołu krokowego. W grupach wy­sokiego ryzyka zachorowania na dziedzicznego raka piersi, jajnika i jelita grubego wykonywane są testy genetyczne. Wykrycie mutacji genowej stanowi wówczas wskazanie do chemioprewencji, wdrożenia pełnej wczesnej diagnosty­ki, ewentualnie profilaktycznie wykonywanego zabiegu operacyjnego (np. profilaktyczne wycięcie sutka w wypadku mutacji BRCA1 i BRCA2 u osoby z grupy dużego ryzyka zachorowania na nowotwór dziedziczny). W chwili obecnej testy genetyczne są w pełni standardowym postę­powaniem diagnostycznym, ryzyko wyniku fałszywie ujemnego nadal jest dość wysokie.

Etapy postępowania w diagnostyce choroby nowotworowej

Badania laboratoryjne ogólne — badania he­matologiczne: niedokrwistość jest typowym objawem długotrwałej choroby nowotworo­wej, częstych krwawień, jakie mają miejsce w raku żołądka lub jelita grubego; erytrocyto­za: występować może w raku wątroby lub ner­ki; leukopenia: znaczący spadek liczby białych krwinek jest następstwem leczenia lekami im­munosupresyjnymi lub rtg terapii; leukocytoza: w nowotworach układu krwiotwórczego, zaka­żeniach; trombocytopenia: zmniejszenie liczby płytek krwi, po cytostatykach i napromienia­niu; OB (odczyn Biernackiego: znacznie pod­wyższony w niektórych nowotworach, często oznaczany, chociaż niespecyficzny. Próby wą­trobowe: bilirubina i transaminazy: podwyższo­ny poziom przy przerzutach nowotworowych do wątroby; fosfataza alkaliczna: podwyż­szony poziom w pierwotnych lub przerzuto­wych nowotworach wątroby i układu kostnego, w chłoniakach. Proteinogram: w zaawansowanej chorobie nowotworowej małe stężenie albumin i ogólne niedobiałczenie; swoiste białka w nie­których nowotworach (np. białko Bence Jonesa w szpiczaku).

Badania laboratoryjne swoiste (markery nowotworowe) — nowotwory wytwa­rzają niekiedy substancje, które można wykryć w surowicy krwi lub w samym guzie. Oznacza­nie poszczególnych markerów ma zastosowanie we wczesnej diagnostyce niektórych nowo­tworów, w monitorowaniu leczenia i wykrywa­niu ewentualnej wznowy choroby. Najczęściej używane w onkologii biochemiczne markery: CEA (antygen karcynoembrionalny) — w nowo­tworach jelita grubego; AFP (alfa-fetoproteina) ­ w nowotworach wątroby, jądra; HCG (ludzka gonadotropina kosmówkowa) — w nowotwo­rach jądra, nabłoniaku kosmówkowym; PSA (specyficzny antygen sterczowy) — w raku gru­czołu krokowego; CA125 w raku jajnika; CA­15-3 — w raku piersi.

Badania obrazowe — celem tych badań w onkologii jest wykrycie nowotwo­ru, jego lokalizacja, określenie stopnia złośliwo­ści, ocena wyników leczenia. Do badań tych zaliczanych jest szereg metod: ultrasonografia ­najbardziej dostępna, nieinwazyjna, powtarzal­na, w niektórych grupach nowotworów bardzo czuła i swoista metoda diagnostyczna; badanie radiologiczne konwencjonalne — bez kontra­stu i z kontrastem. Badanie rtg klatki piersiowej jest najczęstszym, podstawowym, bezwzględ­nie obowiązującym badaniem we wszystkich przypadkach nowotworów; angiografia; uro­grafia; tomografia komputerowa; rezonans ma­gnetyczny (NMR); scyntygrafia; mammografia rentgenowska i sonomammografia; pozytrono­wa tomografia emisyjna (PET) — jedna z najnow­szych metod diagnostycznych wykorzystująca techniki radioizotopowe, służąca do pomiaru aktywności fizjologicznej nowotworu.

Badania patomorfologiczne są podstawą diagnostyki nowotworów. Na ich podstawie wykrywane są zmiany nowotworowe, oceniany jest ich cha­rakter, typ i stopień zaawansowania. Badania te mogą być dwojakiego rodzaju: tzw. cytologicz­ne — gdzie ocenia się mikroskopowo komórki oraz histopatologiczne — gdzie ocenie podlega­ją wycinki tkankowe. Stopień histologicznej zło­śliwości określa się mianem grading (G). Guzy nowotworowe określane jako G1 cechuje mały stopień złośliwości, jako G3 — bardzo złośliwe, szybko rosnące.

Zaawansowanie nowotworu określa się w systemie TNM. W tym systemie ocenia się 3 elementy: T (ognisko pierwotne); N (stan okolicznych węzłów chłonnych); M (obec­ność odległych przerzutów). Nowotwór o ma­łym stopniu zaawansowania (I°) opisywany jest wg tego systemu jako T1 NoMo (nowotwór ogra­niczony do jednego narządu, bez przerzutów w węzłach chłonnych i bez przerzutów odle­głych). Nowotwór zaawansowany (IV°), z od­ległymi przerzutami w węzłach chłonnych i narządach opisywany jest jako T4N3M1 . Klasyfi­kacja TNM pozwala na ustalenie sposobu lecze­nia, określa rokowanie, co do długości przeżycia w wypadku zaawansowanej choroby. Ważnym czynnikiem jest także stan wydolności chore­go. Skale ocen wg Karnofskiego, Zubroda, (obie przyjęte przez WHO), ustalają sprawność chorego: od stanu normalnej aktywności, bez ko­nieczności opieki osoby drugiej, aż do sytuacji skrajnej, gdy chory jest całkowicie uzależniony od osoby drugiej i stale przebywa w łóżku.

Metody leczenia chorób nowotworowych

Leczenie nowotworów złośliwych może być: ra­dykalne, paliatywne lub objawowe.

Leczenie radykalne doprowadza do całkowitego znisz­czenia lub usunięcia wszystkich zmian nowo­tworowych, co powoduje trwałe
lub długoletnie wyleczenie chorego. Radykalność leczenia moż­na uzyskać przez leczenie chirurgiczne, na­promienianie, chemioterapię lub tzw. leczenie skojarzone. Radykalne operacje chirurgiczne, najlepiej przeprowadzane przez chirurga onko­loga, pozwalają na usunięcie nowotworu w ca­łości. Możliwe jest to jednak tylko we wczesnym stadium rozwoju choroby. Operacja polega na miejscowym, doszczętnym wycięciu całego guza lub na wycięciu guza z okolicznymi wę­złami chłonnymi (operacja blokowa).

Leczenie paliatywne również prowadzone może być róż­nymi metodami: chirurgiczną, radioterapią, che­mioterapią, hormonoterapią, także za pomocą terapii biologicznej. Ten typ postępowania sto­suje się w przypadku znacznego zaawansowa­nia choroby nowotworowej i dużej złośliwości. Jego celem jest choćby częściowe zahamowanie rozrostu nowotworowego, a przez to wydłuże­nie życia chorego i poprawę jego stanu ogólne­go.

Leczenie objawowe to głównie pielęgnacja obłożnie chorego i walka z bólem. Leczenie to nie wpływa na aktywność procesu nowotworo­wego, służy jedynie łagodzeniu objawów choro­by.

Chirurgia onkologiczna posiada wiele różnych możliwości zarówno w diagnostyce no­wotworów, jak i terapii. Rozpoznanie choroby opiera się na chirurgicznym pobraniu tkanki do badania histopatologicznego. Operacja radykal­na często doprowadza do całkowitego wylecze­nia. Operacja przerzutów nowotworowych do węzłów chłonnych i narządów stanowi bardzo ważny etap w leczeniu skojarzonym. Operacje cytoredukcyjne, których celem jest zmniejszenie masy guza wpływają na poprawę wyników leczenia innymi metodami. Operacje odtwór­cze służą do odtwarzania rozległych ubytków ciała i likwidacji kalectwa, które może być następstwem rozległego, doszczętnego zabiegu leczniczego. W przypadku znacznego zaawan­sowania choroby nowotworowej, gdy nie wcho­dzi w rachubę żaden leczący zabieg operacyjny, wykonywane są tzw. operacje paliatywne. Ich głównym zadaniem jest zwiększenie komfortu życia chorego, zmniejszenie dolegliwości bólo­wych i przedłużenie życia poprzez udrożnienie dróg oddechowych (w wypadku np. naciekają­cego raka krtani), umożliwienie pasażu jelitowe­go, odprowadzenie moczu w przypadku nowotworów upośledzających drożność dróg moczowych.

Radioterapia stanowi jedną z pod­stawowych metod leczenia nowotworów, czę­sto leczenie napromieniowaniem jest leczeniem radykalnym. Promieniowanie jonizujące niszczy komórki nowotworowe szybciej niż komórki prawidłowe. Napromieniowanie tkanek prze­prowadza się z pól zewnętrznych (teleradiotera­pia) lub źródła promieniowania umieszcza się w tkance nowotworowej (brachyterapia). Telera­dioterapia jest metodą najczęściej stosowaną, przyspieszacze liniowe emitują fotony X i elek­trony o energii 4-21 MeV. tzw. bomby kobalto­we emitujące naturalne promieniowanie kobaltu 60 stosowane są rzadziej.

Brachyterapia zapew­nia możliwość podania dużej dawki promienio­wania bezpośrednio do tkanki nowotworowej z oszczędzeniem tkanki zdrowej. Może być sto­sowana jako napromienianie śródtkankowe, do jam ciała lub bezpośrednio na powierzchnię guza (brachyterapia kontaktowa). Najczęściej wykorzystywane substancje promieniotwórcze to: iryd 192, cez 137, jod 131, kobalt 60, itr 169. W te­rapii izotopowej, izotopy promieniotwórcze se­lektywnie wychwytywane są przez tkanki nowotworowe. Szerokie zastosowanie kliniczne ma terapia izotopowa w rakach tarczycy (J 131) i w przerzutach nowotworowych do kości (Sr 89). Radioterapia często kojarzona jest z innymi ro­dzajami terapii: jako uzupełnienie zabiegu ope­racyjnego, przedoperacyjne, w połączeniu z chemio- lub hormonoterapią. Zastosowanie radioterapii może mieć również charakter czy­sto paliatywny w celu złagodzenia dolegliwości bólowych, poprawy jakości życia chorego.

No­woczesna chemioterapia polega na stosowaniu kilku leków cytostatycznych, często pochodzą­cych z różnych grup. Ze względu na budowę i mechanizmy działania leki cytostatyczne dzieli się na: leki alkilujące, antymetabolity, antybioty­ki przeciwnowotworowe, leki blokujące wrze­ciono mitotyczne. Leki alkilujące — grupy alkilowe łączą się z DNA i dochodzi do zahamo­wania replikacji komórek. Najbardziej znane i stosowane leki z tej grupy to: cyklofosfamid, chlorambucil, melfalan, cisplatyna, karboplaty­na, busulfan. Leki alkilujące najczęściej stosowa­ne są w leczeniu takich nowotworów jak: rak piersi, chłoniaki, szpiczak, ziarnica, czerniak, no­wotwory jądra, jajnika, pęcherza moczowego, przewlekła białaczka limfatyczna  i szpikowa. Antymetabolity — działanie tych leków polega na zaburzeniu metabolizmu komórek nowotworo­wych poprzez hamowanie ważnych faz cyklu komórkowego. Najczęściej stosowane antyme­tabolity to: — kwasu foliowego (metotreksat, tri­metreksat), zasad purynowych (merkaptopuryna), zasad pirymidynowych (5-fluorouracyl, kapecy­tabina, arabinozyd cytozyny, gemcytabina). Wskazania do leczenia lekami tej grupy to: ostra białaczka limfatyczna i szpikowa, nowotwory przewodu pokarmowego, rak jajnika, trzustki, piersi, pęcherza moczowego. Antybiotyki prze­ciwnowotworowe — najbardziej znane to: Akty­nomycyna D, Mitomycyna C, Bleomycyna, antracykliny. Działanie tej grupy leków na ko­mórki jest różnorakie — np. antracykliny tworzą wolne rodniki, które uszkadzają błony mito­chondralne. Cytostatyki z tej grupy najczęściej wskazane są w leczeniu nowotworów wieku dziecięcego (chłoniakach, nowotworach jądra). Stwierdzono, że w niektórych roślinach, grzy­bach, bakteriach znajdują się substancje o dzia­łaniu przeciwnowotworowym. Naturalnymi lekami przeciwnowotworowymi są: wepesid, winkrystyna, taxol i inne. Chemioterapia daje szereg objawów ubocznych, często toksyczność tych leków ogranicza ich możliwości zastosowa­nia. Najczęstsze objawy uboczne to: wyłysienie, wymioty, biegunki, zapalenie śluzówek, głuchota, zapalenie pęcherza moczowego, mrowienia, neu­ropatie, leukopenia, trombocytopenia.

Hormono­terapia — w leczeniu niektórych nowotworów, zależnych od hormonów, leki hormonalne znajdu­ją szerokie zastosowanie w terapii onkologicznej. Nowotwory te to: rak piersi, rak gruczołu kroko­wego, rak trzonu macicy. Leczenie hormonalne polegać może na tzw. terapii ablacyjnej polegają­cej na usunięciu narządu produkującego dany hormon (np. kastracja chirurgiczna), lub terapii addytywnej — tj. podawaniu odpowiednich hormo­nów hamujących rozwój nowotworu.

Terapia biologiczna — związki stosowane w tej terapii wpływają na funkcje immunologiczne. Zastosowa­nie kliniczne w terapii biologicznej nowotworów mają: cytokiny i czynniki wzrostu, przeciwciała monoklonalne, szczepionki przeciwnowotworo­we, terapia genowa. Cytokiny i czynniki wzrostu — interferon alfa stosowany jest w pewnych postaciach białaczek, w raku nerki, w szpiczaku mnogim, rakowiaku. Interlekulina-2 może powo­dować remisje w zaawansowanym raku nerki, czerniaku. Hematologiczne czynniki wzrostu szeroko stosowane są w zwalczaniu szkodliwych następstw chemio i radioterapii takich, jak: niedo­krwistość, granulocytopenia. Przeciwciała mono­klonalne — przeciwciała przeciwko antygenowi CD 20 stosowane są w leczeniu niektórych postaci chłoniaków. Przeciwciała przeciwko antygenowi HER2/c-ErbB2 (herceptyna) znajdują zastosowanie w leczeniu zaawansowanych postaci raka gruczołu piersiowego. Szczepionki przeciwnowotworo­we — szczepionki swoiste zawierające komórki nowotworowe, onkowirusy lub antygeny nowo­tworowe stosuje się coraz częściej w zaawansowa­nym czerniaku skóry. Preparaty grasicy, BCG, lewamisol, interferon-alfa stanowiące tzw. immu­nomodulatory nieswoiste stosowane są w leczeniu białaczki, rakach pęcherza moczowego, raku jelita grubego.

Terapia genowa większość badań z za­stosowaniem tego typu leczenia jest jeszcze w fa­zie doświadczalnej. Strategia terapii genowej polega na modyfikacji komórek nowotworowych, która zmienia ich fenotyp lub na bezpośrednim wprowadzaniu cytotoksycznych genów do komó­rek złośliwych. Najnowsze badania prowadzone są w 4 głównych obszarach: transfer genów w celu zwiększenia immunogeniczności, transfer genów supresorowych, transfer genów odpowie­dzialnych za oporność na leki, transfer genów samobójczych. Leczenie przy użyciu genów sa­mobójczych doprowadza do samobójczej śmier­ci komórek nowotworowych bez wpływu na prawidłowe komórki organizmu. Niektóre wirusy, bakterie i grzyby posiadają systemy enzymatyczne nieobecne w organizmie ludzkim. Tylko te enzymy powodują aktywację wprowadzonego z zewnątrz proleku. Doprowadza to do zniszczenia, poprzez wprowadzony czynnik — prolek, jedynie tych drob­noustrojów, które zawierają niezbędny enzym. Sa­mobójczą terapię genową raka opracowano w oparciu o zasadę, że transfer genów kodujących produkcję enzymów drobnoustrojów do komórek guza może wywołać taką samą szczególną wrażli­wość metaboliczną na wprowadzone proleki. Tak przeprowadzona modyfikacja genetyczna komór­ki w obrębie chorego organizmu powoduje, że wprowadzenie proleku będzie toksyczne tylko dla komórek zmodyfikowanych, bez ogólnej toksycz­ności. Jednym z systemów genów samobójczych, budzących największe nadzieje, jest połączenie enzymu nitroreduktazy bakterii Escherichia coli oraz proleku CB1954. Enzym bakteryjny prze­kształca prolek w bardzo silną substancję alkilującą. Ludzki enzym takiej przemiany nie powoduje, a zatem toksyczność proleku jest ograniczona do komórek nowotworowych podanych transferowi genowemu. Mimo niewątpliwego postępu i roz­woju biologii molekularnej terapia genowa, choć budzi usprawiedliwione wielkie nadzieje, jest tera­pią przyszłości i obecnie raczej w stadium badań in vitro i doświadczalnych in vivo.

Nowotwory u dzieci

Choroby nowotworowe są drugą (po urazach), co do częstości przyczyną zgonów u dzieci, najczęstszymi nowotworami u dzieci w wieku 1-14 lat są: białaczki (40%), guzy mózgu (17%), chłoniaki (14%). Bardzo częstymi nowotwo­rami w tej grupie wiekowej są też nowotwory nerek, kości, mięsaki tkanek miękkich, nowo­twory gonad, ziarnica złośliwa (choroba Hodgkina). Nowotwory złośliwe u dzieci cechuje duża wrażliwość na chemioterapię, stąd i wyleczal­ność jest stosunkowo wysoka, sięgająca 60%.

U dzieci występują głównie białaczki ostre ­ w 80%, białaczki limfatyczne i w prawie 20% ostra białaczka szpikowa. W prawie połowie przypadków białaczki występują w skojarzeniu z wadami genetycznymi np. zespołem Downa. Dolegliwości w białaczkach związane są głów­nie z niedokrwistością oraz częstymi infekcja­mi bakteryjnymi, wirusowymi lub grzybiczymi. Główne objawy kliniczne to: bladość powłok, męczliwość, gorączka, krwawienia, wybroczyny, sińce, nawracające zapalenia ucha i dróg odde­chowych.
Stwierdza się powiększenie wątroby i śledziony (hepatosplenomegalia), powiększe­nie węzłów chłonnych, w badaniu krwi niedokrwistość i małopłytkowość. Leczenie to głównie wielolekowa chemioterapia, czasami radiotera­pia. Szanse wyleczenia w ostrej białaczce limfa­tycznej są rzędu 60-70%, w białaczce szpikowej około 30%. Większość chor „ch dla wylecze­nia potrzebuje allogennego przeszczepu szpi­ku.

Chłoniaki są to nowotwory wywodzące się z układu chłonnego. Objawy kliniczne zależą od umiejscowienia i stopnia zaawansowania. W 1/3 przypadków zajęte jest śródpiersie, w ‚/3 jama brzuszna, w 1/3 węzły chłonne szyjne. W przy­padku zajęcia śródpiersia stwierdza się obec­ność dużego guza, z wysiękiem opłucnowym i zespołem żyły głównej górnej (obrzęk głowy i szyi z poszerzeniem naczyń). W postaci brzusz­nej stwierdza się często olbrzymi guz w jamie brzusznej ze znacznymi dolegliwościami bólo­wymi. Leczeniem z wyboru jest chemioterapia, szanse wyleczenia zależą od stopnia zaawan­sowania i wahają się od 50-90%.

Ziarnica zło­śliwa (choroba Hodgkina) pojawia się częściej u chłopców, na ogół powyżej 4 r.ż. Najczęst­szym objawem jest niebolesne powiększenie węzłów chłonnych szyjnych. Występuje rów­nież powiększenie węzłów chłonnych pachy i śródpiersia. U blisko połowy dzieci w chwi­li rozpoznania występują objawy ogólne: go­rączka powyżej 38°C, utrata masy ciała o ponad 10% w ciągu 6 miesięcy, nocne poty. Leczenie ma charakter skojarzony — wielolekowa chemioterapia z następową radioterapią.

Guzy mózgu to jedne z najczęstszych nowotworów u dzie­ci, roczna zapadalność wynosi 2-3 przypadki na 100000. Histologicznie guzy mózgu to wyso­ko zróżnicowane gwiaździaki lub rdzeniaki pło­dowe. Do najczęstszych objawów należą: bóle głowy zwłaszcza po przebudzeniu, wymioty bez nudności, zaburzenia równowagi, oczopląs, nie­dowłady kończyn i nerwów czaszkowych, zabu­rzenia wzroku, zaburzenia psychiczne, trudności w nauce, zatrzymanie wzrostu. Leczeniem z wy­boru jest leczenie neurochirurgiczne, istotną jest także radioterapia i chemioterapia.

Nerczak płodowy (guz Wilmsa) jest to szybko rosną­cy nowotwór nerki, pojawiający się najczęściej w wieku 0-5 lat. U 10% chorych występują wady wrodzone, szczególnie układu moczowo-płcio­wego. W 5% występuje obustronnie, przerzuty oprócz węzłów chłonnych drogą krwi pojawia­ją się w płucach, wątrobie, kościach. Objawy kliniczne są mało charakterystyczne — najczę­ściej stwierdza się guz w jamie brzusznej, bóle brzucha, gorączka, niebolesny krwiomocz. Po­mocne w rozpoznaniu są ultrasonografia, uro­grafia, tomografia komputerowa. Leczeniem z wyboru jest leczenie skojarzone — rozpoczy­na się od chemioterapii winkrystyną i aktyno­mycyna D, w drugim etapie wykonywany jest radykalny zabieg chirurgiczny (usunięcie guza z nerką). W przypadkach zaawansowanych, w obecności przerzutów wdrażana jest także ra­dioterapia. Wyniki leczenia skojarzonego w za­leżności od stopnia zaawansowania to 60-80% wyleczeń.

Nerwiak zarodkowy współczulny (neuroblastoma) to jeden z najczęstszych no­wotworów złośliwych wieku dziecięcego wywodzący się z układu nerwowego współczulnego. Pojawia się zwykle przed 5 r.ż., w Polsce notu­je się 70-75 nowych zachorowań rocznie. Ob­jawy kliniczne zależą od umiejscowienia guza. Najczęściej guz pierwotny umiejscowiony jest w jamie brzusznej (60-80%), śródpiersiu lub na szyi. Głównie obserwuje się: utratę masy cia­ła, biegunkę, wyniszczenie, uderzenia gorąca i poty (z powodu nadmiernej produkcji katecho­lamin, których poziom w moczu prawie zawsze jest znacznie podwyższony). Lokalizacja guza na szyi może prowadzić do tzw. zespołu Hornera — opadanie powiek, zwężenie źrenicy, zapad­nięcie się gałki ocznej. Przerzuty pojawiają się w odległych węzłach chłonnych, płucach, mó­zgu, kościach (bóle kostne, bóle czaszki) czasa­mi do skóry. Leczenie jest skojarzone, składa się z chemioterapii, leczenia operacyjnego i ewentu­alnie radioterapii. Dobre wyniki leczenia obser­wuje się zwłaszcza u niemowląt.

Mięsaki tkanek miękkich stanowią około 7% nowotworów w wieku dziecięcym. Najczęstszym nowotworem jest mięsak prążkowanokomórkowy (rhabdomy­osarcoma). Guz często występuje rodzinnie. Ob­jawy kliniczne zależą od umiejscowienia guza: przy umiejscowieniu w obrębie głowy i szyi – bóle głowy, objawy oponowe, zaburzenia oddychania, zaburzenia widzenia, wytrzeszcz gałek ocznych. Przy lokalizacji w układzie moczowym stwier­dza się zaburzenia w oddawaniu moczu, krwio­mocz, w narządzie rodnym — śluzowo-ropna wydzielina z pochwy lub krwawienia. Pierwszym objawem mięsaka zlokalizowanego w kończy­nach jest niebolesny guz wyczuwalny głęboko w mięśniach. Leczenie jest skojarzone: chemio­terapia, radioterapia, oszczędzające, uzupeł­niające leczenie operacyjne.

Nowotwory kości — najczęstszym nowotworem są: mięsak kościo­pochodny, mięsak Ewinga, chrzęstniakomię­saki. Objawy kliniczne nie są charakterystyczne — głównie ból nasilający się w nocy oraz szyb­ko rosnący guz. Najczęstszym umiejscowieniem jest okolica stawu kolanowego, kręgosłup, mied­nica, czaszka. Podstawowym badaniem diagno­stycznym jest badanie radiologiczne, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny. Leczenie rozpoczyna się od chemioterapii w celu zmniejszenia masy guza z następowym leczeniem chi­rurgicznym — wycięciem guza i ewentualnie radioterapia. Wyniki leczenia, w braku odle­głych przerzutów, są dobre — około 75% wyle­czeń.

Guzy zarodkowe występują przeważnie u dzieci poniżej 2 r.ż., wywodzą się z pierwot­nej komórki płciowej. Umiejscowione w jajnikach powodują bóle brzucha i wyczuwalny jest guz, umiejscowione w jądrach powodują ich niebolesne powiększenie. Guzy zlokalizowane w jamie brzusznej, śródpiersiu, w ośrodkowym układzie nerwowym dają objawy związane z uciskiem narządów w okolicy guza. W bada­niach diagnostycznych oprócz typowych badań obrazowych i badania histopatologicznego duże znacznie mają oznaczenia tzw. markerów nowo­tworowych. (AFP BHCG). Leczeniem z wyboru jest wielolekowa chemioterapia, czasami moż­liwa jest radykalna operacja, która daje szansę pełnego wyleczenia.

Nowotwory skóry

Nowotwory skóry są częste, rak skóry uważany jest za najczęstszy nowotwór złośliwy rasy białej. Ła­godne nowotwory skóry dzieli się na nowotwory pochodzenia nabłonkowego i mezenchymalnego. Nowotwory pochodzenia nabłonkowego to: bro­dawka zwykła (kurzajka) spowodowana wirusem, występująca głównie na skórze dłoni i stóp; bro­dawka łojotokowa; rogowiak — najczęściej pojedynczy, wypukły guzek w obrębie głowy i twarzy; kaszak — torbiel gruczołu łojowego; torbiel epider­moidalna — najczęściej u nasady nosa i okolicy łu­ków brwiowych; gruczolak gruczołów potowych. Nowotwory pochodzenia mezenchymalnego to: włókniak, żółtak, tłuszczak, kłębczak, naczyniak krwionośny, naczyniak chłonny, ziarniniak. Lecze­nie nowotworów łagodnych skóry polega na ich chirurgicznym wycięciu.

Zmiany przedrakowe często poprzedzają wystąpienie raka skóry. Należą do nich: blizny, dermatozy, rogowacenie starcze, skóra pergaminowa barwnikowa, róg skórny, zna­miona barwnikowe. Blizny — rak może rozwinąć się nawet w kilkudziesięcioletnich zmianach bli­znowatych po oparzeniach termicznych, popro­miennych, w przebiegu tocznia. Rak powstający w bliznach stanowi ok. 2% wszystkich przypadków raka skóry. Dermatozy — są to przewlekłe stany za­palne skóry np. popromienne, na podłożu któ­rych rozwinąć się może rak kolczystokomórkowy. Uważa się, że na raka skóry choruje 50% osób po 65 r.ż. Znanych jest szereg czynników uważanych za czynniki ryzyka zachorowania na raka skóry. Są to: promieniowanie ultrafioletowe i jonizujące, produkty smoły pogazowej, środki owadobójcze, przewlekłe procesy zapalne skóry, stosowanie le­ków immunosupresyjnych. Szczególnie często na raka skóry chorują albinosi.

Najczęstszą po­stacią raka skóry jest rak podstawnokomórko­wy, rak przydatków skóry. Występuje on głównie w skórze powiek, nosa, czoła, policzków, najczę­ściej około 60-tki. Nie daje przerzutów odległych. Rak podstawnokomór­kowy z reguły ma wygląd niewielkiego, nie goją­cego się owrzodzenia. Rak kolczystokomórkowy ma wygląd płaskiego owrzodzenia często pokry­tego grubym strupem. Najczęściej pojawia się w skórze twarzy, na małżowinie usznej, owło­sionej skórze głowy, sromu, prącia i moszny. Rak ten często daje przerzuty, głównie drogą naczyń chłonnych. Leczenie to radykalny zabieg chirur­giczny i promienie jonizujące (rtg, rad, kobalt). Czerniak (melanoma rgnum) jest to najbar­dziej złośliwy nowotwór skóry u ludzi rasy białej. Zapadalność na ten typ nowotworu rośnie, zwiększa się również umieralność z jego powodu, statystycznie o około 2% rocznie. Za strefy ende­miczne uważane są Australiai stan Teksas — tereny zamieszkałe przez białych cechujące się nasilo­nym promieniowaniem nadfioletowym. Długość przeżycia chorych na czerniaka jest ściśle zależna od wczesnego rozpoznania — im grubość nacie­ku nowotworowego mniejsza, tym przeżywalność dłuższa. We wczesnej postaci czerniaka odsetek 5-letnich przeżyć wynosi 94%, w przypadku na­cieku nowotworu o grubości ponad 3 mm odsetek przeżyć spada do 50%. Czerniak jest potencjal­nie śmiertelnym nowotworem, który wywodzi się z melanocytów. Zapobieganie czerniakowi polega w dużej mierze na identyfikacji grupy zwiększo­nego ryzyka zachorowania niemniej jednak czer­niak może powstać u każdego. Określono sześć niezależnych czynników rozwoju czerniaka: ob­ciążający wywiad rodzinny — czerniak u krewnych, rasa biała, typ celtycki — jasne lub rude włosy, jasna skóra, niebieskie oczy, nasilo­ne znamiona lub zmiany barwnikowe na skórze, częste epizody oparzeń słonecznych z powsta­niem pęcherzy przed 20ką, przynajmniej 3 lata pracy na otwartej przestrzeni w okresie letnim, w wieku nastoletnim, rogowacenie słoneczne (keratosis, solaris, actinica). Osoby, u których wy­stępuje jeden lub dwa z poniższych czynników mają około 3,5 raza większe szanse rozwoju czer­niaka niż cała populacja. Osoby, które chorowa­ły na czerniaka wcześniej także mają zwiększone ryzyko ponownego zachorowania na tę chorobę i to nawet kilkunastokrotnie. Zapobieganie przed zachorowaniem na czerniaka polega głównie na zmniejszeniu ekspozycji na promieniowanie sło­neczne, ochronie skóry poprzez stosowanie kre­mów z filtrem UV, szybkie usuwanie wszystkich podejrzanych zmian barwnikowych.

Nowotwór piersi

Rak piersi jest najczęstszym nowotworem u ko­biet w Polsce, stanowi on około 20% zachorowań na wszystkie nowotwory złośliwe u kobiet i jest przyczyną około 15% zgonów. U mężczyzn no­wotwór ten jest rzadki i stanowi około 1 %. Czyn­niki ryzyka zachorowania na raka sutka: długi czas aktywności hormonalnej tj. od pierwszej do ostatniej miesiączki; kobiety, które nie rodziły mają kilkakrotnie większe ryzyko zachorowania; długotrwałe stosowanie leków antykoncepcyj­nych; hormonalna terapia zastępcza długotrwale stosowana; występowanie raka u bliskich człon­ków rodziny; zachorowanie na inne nowotwo­ry złośliwe. Objawy kliniczne: zgrubienie piersi; ból sutka; wciągnięcie brodawki sutkowej; obja­wy zapalne. Najczęstszym objawem raka piersi jest niebolesny guzek. Rak piersi może stosun­kowo szybko dawać przerzuty — drogą naczyń chłonnych i drogą krwionośną. Główne miejsca przerzutów poza węzłami chłonnymi to: płuca, kości, wątroba, skóra, jajniki, CUN. Szereg ob­jawów klinicznych jest właśnie wynikiem prze­rzutów. Są to: bóle kości (złamania patologiczne), duszność, kaszel, bóle brzucha, żółtaczka, guzki w skórze, zaburzenia neurologiczne.

Podstawo­wym badaniem diagnostycznym jest badanie fi­zykalne — oglądanie, obmacywanie piersi, ocena dołu pachowego. Regularne, samobadanie pier­si przez kobiety jest jednym z najważniejszych czynników w profilaktyce zachorowania. W ba­daniach dodatkowych podstawowe znaczenie ma mammografia i/lub ultrasonografia obu pier­si. U kobiet powyżej 50 r.ż. przesiewowe bada­nia mammograficzne, poprzez wczesne wykrycie zmian nowotworowych, zmniejsza ryzyko zgonu o 30%. Biopsja cienkoigłowa i gruboigłowa ma­łych zmian w sutku, badania cytologiczne płynu uzyskanego z nakłucia torbieli, badanie pozio­mu receptorów estrogenowych i progesterono­wych to również rutynowo stosowane badania w diagnostyce guza sutka. W ostatnich latach wprowadzono do diagnostyki inwazyjnej biop­sję mammotomiczną wykonywaną za pomo­cą specjalnego oprzyrządowania pod kontrola mammografii lub USG. Zaletą metody jest możli­wość uzyskania wielu próbek przy jednokrotnym wprowadzeniu igły w okolicę podejrzanej zmia­ny. Czułość i swoistość metody dochodzi do 99%, wadą tej techniki jest jej znaczny koszt.

Leczenie raka piersi — wczesne wykrycie zmiany pozwala uzyskać nawet 99% wyleczeń po wycięciu sutka (mastektomii). W bardziej zaawansowanych po­staciach raka leczenie chirurgiczne wsparte jest radioterapią i chemioterapią, stosowaną często jako tzw. choroba wstępna — neoadiuwantowa. W rozsianym raku piersi szerokie zastosowanie ma także hormonoterapia — antyestrogeny i analogi LHRH (goserelina). Wprowadzane są także całko­wicie nowe metody biologicznego leczenia — prze­ciwciała monoklonalne. Obecnie jednak odległe przeżycia chorych na uogólnionego raka sutka są złe. Mniej niż 5% tych pacjentów przeżywa 10 lat od chwili rozpoznania przerzutu. Resekcja chirur­giczna gruczołu piersiowego powoduje duże oka­leczenie pacjenta. Obecnie często, jednocześnie z mastektomią, wykonywane są zabiegi rekon­strukcyjne — z wykorzystaniem implantów synte­tycznych oraz z wykorzystaniem tkanek własnych, co jest całkowicie bezpieczne i znacznie popra­wia samopoczucie chorego. U mężczyzn rak sut­ka rozwija się rzadko, 200-krotnie rzadziej niż u kobiet. Średni wiek w chwili rozpoznania wynosi 63-70 lat Często właściwe rozpoznanie jest opóź­nione, u ponad 50°0 mężczyzn w chwili ustalenia rozpoznania proces nowotworowy obejmuje już węzły chłonne pachowe. Leczenie zasadniczo nie odbiega od leczenia raka piersi u kobiet, wykonu­je się radykalną mastektomię, a jako leczenie uzu­pełniające stosuje się antyestrogeny.

Nowotwór płuc

Rak tarczycy

Rak tarczycy jest najczęstszym nowotworem złośliwym gruczołów wydzielania wewnętrz­nego, chociaż występuje on rzadko — stanowi 1% wszystkich nowotworów złośliwych. Kobie­ty chorują 3 razy częściej od mężczyzn, głów nie w wieku 20-50 lat. Guzki tarczycy rozwijają się często tj. u 5-10% populacji, raka jednak rozpoznaje się stosunkowo rzadko. Rak tar­czycy najczęściej wywodzi się z komórek na­błonka pęcherzykowego i dzieli się na cztery główne typy histologiczne — rak brodawkowa­ty, pęcherzykowy, z komórek Hurthle’a i rak anaplastyczny. Rak rdzeniasty wywodzący się z komórek okołopęcherzykowych (komórek C wytwarzających kalcytoniny) występuje rzadko. Rak ten może jednak występować rodzinnie stąd u wszystkich najbliższych członków rodziny chorego należy oznaczyć stężenie kalcytoniny i mutacje protoonkogenu RET i w przypadku pozytywnego wyniku badań wykonywać cza­sami profilaktyczne wycięcie tarczycy. Każde­go chorego z rozpoznanym rakiem rdzeniastym tarczycy należy poddać badaniom genetycznym. Wynik ujemny wyklucza postać dziedziczną z około 95% prawdopodobieństwem.

Większość raków tarczycy jest bezobjawowa; rozpoznaje się na podstawie obserwacji lub badania palpa­cyjnego, jako guz lub guzek gruczołu. Rzadszy­mi objawami raka tarczycy są: powiększone lub twarde węzły chłonne szyi, ból tarczycy lub ból wokół krtani, chrypka, trudności w połykaniu i oddychaniu spowodowane uciskiem przeły­ku lub tchawicy przez guz nowotworowy. Cza­sami uporczywe biegunki nasuwają podejrzenie raka rdzeniastego. Rozpoznanie raka tarczycy oparte jest na: badaniu klinicznym, USG, celo­wanej biopsji aspiracyjnej cienkoigłowej, bada­niu hormonów tarczycy, scyntygrafii, badaniu tomografii komputerowej. W rakach zróżnico­wanych (brodawkowatym i pęcherzykowatym) podstawą leczenie jest chirurgiczne wycięcie tarczycy z okolicznymi węzłami chłonnymi. Le­czenie jodem promieniotwórczym — jod 131 ma za cel zniszczenie resztek miąższu tarczycy po­zostałych po leczeniu operacyjnym, zniszczenie pozostałych mikroognisk raka w loży tarczycy i węzłach chłonnych, zniszczenie przerzutów. Leczenie izotopami jodu może mieć charak­ter uzupełniający, radykalny, bądź paliatywny w przypadku nieresekcyjnego guza i odległych przerzutów w celu zmniejszenia masy guza, zła­godzenia duszności i bólu. Teleradioterapia na obszar szyi i śródpiersia jest wskazana po nie­radykalnej operacji i w przypadku niemożności leczenia izotopem jodu. Leczenie hormonalne (L-tyroksyną) ma na celu uzupełnienie niedobo­rów hormonów tarczycy, zapobiega także wzno­wie nowotworu u chorych, u których osiągnięto remisję. Efekt przeciwnowotworowy zależy od stopnia obniżenia stężenia TSH.

Nowotwór przewodu pokarmowego

Rak przełyku — najczęściej jest to rak płaskona­błonkowy umiejscowiony w środkowym i dol­nym odcinku przełyku, chorują zdecydowanie częściej mężczyźni, w wieku 50-60 lat. Czyn­nikami zwiększającymi ryzyko zachorowania są: palenie tytoniu, haszyszu, żucie tabaki, alko­hol, dieta bogatotłuszczowa, uboga w witaminy. Blizny pooparzeniowe, po napromienianiach przełyku także zwiększają ryzyko wystąpienia raka. Podstawowymi objawami raków przełyku są: zaburzenia połykania polegające na utrud­nionym połykaniu początkowo pokarmów sta­łych, w przypadkach zaawansowanych nawet wody, co prowadzi do szybkiego wyniszczenia chorego. Rozpoznanie raka przełyku to badanie rtg z kontrastem, badanie endoskopowe z po­braniem wycinków do badania histopatologicz­nego, KT, badania markerów nowotworowych.

Leczenie jest: chirurgiczne (wycięcie przeły­ku); adioterapia; chemioterapia. W przypad­kach nieoperacyjnych wykonywane jest często tzw. protezowanie przełyku udrażniające świa­tło przełyku. Rokowanie jest złe, 5-letnie przeży­cie w granicach 5%.

Po raku płuca, rak żołądka jest to najczęściej występujący nowotwór zło­śliwy na świecie, i również drugi, co do często­ści zgonów z powodu nowotworów złośliwych. Do krajów o wysokiej zachorowalności należą: Japonia, Chile, Chiny, Korea i Rosja. Stosunek chorych mężczyzn do kobiet wynosi obecnie w przybliżeniu 1,6, około 2/3 chorych na raka żo­łądka ma ponad 65 lat. Prawie wszystkie raki żołądka to gruczolakoraki. Podstawowym czyn­nikiem zwiększającym ryzyka zachorowania na raka żołądka jest dieta — szczególnie potrawy solone, wędzone, długotrwale pieczone, z małą ilością owoców i warzyw. Około 10% raków jest uwarunkowanych genetycznie. Do czyn­ników predysponujących do raka żołądka zali­czane są: polipy, przewlekłe zapalenie żołądka związane z infekcją Helicobacter pylori, niedo­krwistość złośliwa związana z niedoborem wi­taminy B, przebyta częściowa gastrektomia z powodu choroby wrzodowej żołądka. Rak żo­łądka nie daje wczesnych objawów. Pojawiają się one dopiero wówczas, gdy guz jest na tyle duży, że powoduje zaburzenia czynności żołąd­ka. Ból w nadbrzuszu, po posiłku występuje u około 1/3 chorych — opisywany przez chorych jest jako uczucie pełności lub ciężkości po je­dzeniu. W blisko 1/3 przypadków pierwszym ob­jawem jest utrata apetytu i spadek masy ciała bez uchwytnej przyczyny, w takim samym od­setku występują też nudności i wymioty, czasami obfite. Krwawienie do przewodu pokarmowe­go nie występuje często (w ok. 25%) prowadzić może do niedokrwistości i obecności krwi utajo­nej w kale. W przypadku raka wpustu żołądka dominującym objawem mogą być zaburzenia połykania. W badaniu fizykalnym do czasu kie­dy wyczuwalny jest guz nie stwierdza się na ogół żadnych niepokojących objawów.

Standardo­wym badaniem obrazowym w diagnostyce raka jest kontrastowe badanie rtg górnego odcinka przewodu pokarmowego, badanie metodą po­dwójnego kontrastu ma dokładność ponad 90% i wykorzystywane jest w Japonii jako badanie przesiewowe w kierunku raka żołądka. Endosko­pia górnego odcinka przewodu pokarmowego z pobraniem materiału do badania histopatolo­gicznego jest badaniem z wyboru w diagnostyce raka. Pomocnymi we wczesnej diagnostyce i w ustaleniu wskazań do leczenia są także bada­nia: ultrasonografia endoskopowa, laparoskopia, KT jamy brzusznej, rezonans magnetyczny, ba­dania cytologiczne. W nowoczesnej diagnosty­ce raka żołądka określa się, w niektórych ośrodkach, stężenia markerów nowotworowych w soku żołądkowym. Stwierdzono znacząco większe stężenia CEA, B-heksozaminidazy i lizo­zymu u chorych w porównaniu z grupą kontrol­ną. Wyodrębniono tzw. postać wczesnego raka żołądka — raka ograniczonego do błony śluzowej lub podśluzowej.

Rozpoznanie raka w tej posta­ci i jego radykalne leczenie wycięciem żołądka, pozwala osiągnąć odsetek 5-letnich przeżyć wy­noszący 90%. W Japonii dzięki masowym bada­niom przesiewowym raki wczesne stanowią 30-40% rozpoznawanych w tym kraju raków żołądka. Najczęściej jest on zlokalizowany w dystalnej połowie żołądka i wzdłuż krzywizny mniejszej. Niestety większość raka rozpoznaje się w stadium zaawansowanym. Przeżycie 5-let­nie, gdy guz obejmuje pełną grubość ściany żo­łądka i zajęte są okoliczne węzły chłonne to niespełna 5%, przy przerzutach odległych prze­życia 5-letnie wynoszą 0%.  Jedyną skuteczną metodą leczenia raka żołądka jest leczenie chi­rurgiczne — całkowite wycięcie żołądka, w po­staciach wczesnych czasami wystarczająca jest resekcja częściowa. Pierwszą operację wycięcia dystalnej części żołądka z powodu raka wykonał francuski chirurg Juliusz Pean w roku 1879, ko­lejną próbę podjął w 1880 roku Ludwik Rydygier i w 1881 roku Teodor Billroth. Pierwsze całkowite wycięcie żołądka wykonał w 1894 roku Phineas Conner z Cincinnati, a pierwszą udaną totalną resekcję Karol Schlatter — chirurg z Zurychu.

Nowotwory jelita cienkiego — jelito cienkie (dwunastnica, jelito czcze i jelito kręte) stanowi 75% długości przewodu pokarmowego, nowotwory są jednak w tym obszarze zdecydo­wanie rzadsze niż nowotwory żołądka i jelita gru­bego. Nowotwory niezłośliwe są znacznie częstsze niż złośliwe i zazwyczaj nie dają żadnych objawów. Nowotwory złośliwe mogą powodo­wać dolegliwości miejscowe wywołane niedroż­nością jelit lub objawy ogólne, które mogą być niecharakterystyczne jak utrata wagi lub bardziej typowe, jak np. uderzenia krwi związane z ze­społem rakowiaka. Zazwyczaj obserwuje się ból brzucha o charakterze stałym, dość częstym ob­jawem jest krwawienie utajone. Objawami guza dwunastnicy są zazwyczaj wymioty lub żółtacz­ka mechaniczna. Uderzenia krwi u chorych ze złośliwą postacią rakowiaka występują zazwy­czaj w obrębie głowy, szyi oraz górnej połowy ciała, mają charakter napadowy i trwają kilka minut. U około 25% chorych z nowotworem złośliwym jelita cienkiego może być wyczuwal­ny guz przez powłoki skóry.

Rozpoznanie opiera się głównie na kontrastowych badaniach radio­logicznych przewodu pokarmowego, KT jamy brzusznej po doustnym podaniu kontrastu oraz badaniach endoskopowych. Najczęstszym no­wotworem niezłośliwym jelita cienkiego jest mięśniak gładkokomórkowy umiejscowiony naj­częściej w jelicie czczym. Oprócz tego wśród niezłośliwych nowotworów stwierdza się gru­czolaki i tłuszczaki. W jelicie cienkim mogą wy­stępować polipy typu hamartoma. W zespole Peutza i Jeghersa (rzadka choroba dziedziczą­ca się autosomalnie dominująco) występują liczne guzy o typie hamartoma oraz przebar­wienia skóry i błon śluzowych. Zespół ten może być przyczyną niedrożności przewodu pokarmowego, bólów brzucha lub utajonego krwawienia. Do nowotworów złośliwych jelita cienkiego zalicza się: rak gruczołowy, który sta­nowi 30-50% wszystkich nowotworów złośli­wych jelita cienkiego, rakowiak stanowiący około 20% nowotworów tego odcinka (w 90% w jelicie krętym) i chłoniak w około 10-15%.

Le­czenie polega na resekcji zmienionego jelita, w chłoniaku dodatkowo chemioterapia. Nowo­twory jelita cienkiego to jedynie 1-3% wszystkich nowotworów przewodu pokarmowego. Do grup zwiększonego ryzyka zalicza się chorych ze stwierdzonymi zespołami polipowatości, zespo­łem Gardnera, Peutz-Jeghersa, chorobą trzewną, chorobą Leśniowskiego i Crohna, nerwiako-włok­niowatością (choroba von Reckl i nghausena) oraz zespołami upośledzenia odporności.

Rak jelita grubego — raki okrężnicy i odbytnicy stanowią trzecią co do częstości zachorowań grupę nowo­tworów złośliwych w Polsce. Około 75% przy­padków raka jelita grubego występuje u osób, u których nie stwierdza się czynników predyspo­nujących do rozwoju tego nowotworu, pozosta­łe 25% to chorzy obciążeni ryzykiem powstania raka większym niż średnie w populacji. Wśród czynników ryzyka należy wymienić: wystąpie­nie raka jelita grubego wśród krewnych pierw­szego stopnia, dziedziczne, uwarunkowane zespoły prowadzące do rozwoju raka — polipo­watość rodzinna, zespoły Turcota, Gardnera, polip gruczolakowaty stwierdzony w wywiadzie, choroby zapalne jelit — Ch. Leśniowskiego i Crohna, przewlekłe wrzodziejące zapalenie je­lita grubego. Zwiększone ryzyko wystąpienia raka okrężnicy i odbytnicy występuje też przy diecie bogatej w tłuszcze roślinne, nitrozaminy, alkohol etylowy z małą ilością błonnika, witami­ny: A, E, C, wapnia. Objawy kliniczne raka zale­żą w dużej mierze od jego lokalizacji. Ponad 50% raków jelita grubego umiejscawia się w od­bytnicy, 20% w esicy, 15% w kątnicy, 6-8% w poprzecznicy i 6-7% w okrężnicy zstępującej. Przy umiejscowieniu w prawej połowie okrężni­cy główne objawy to — krwawienie utajone, nie­dokrwistość, bóle brzucha, wyczuwalny guz w jamie brzusznej. Rak lewej połowy okrężnicy i odbytnicy — krwawienia, naprzemienne okresy biegunek i zaparć, bóle brzucha, duża ilość ślu­zu w stolcu. Występują też objawy typowe dla większości chorób nowotworowych przewodu pokarmowego: gorączka, utrata wagi, niedroż­ność.

Rozpoznanie oparte jest na badaniu przed­miotowym — z badaniem przez odbytnicę (per rectum), badaniach endoskopowych, wlewie kontrastowym doodbytniczym, dodatnim teście na krew utajoną w kale (w 30% wyniki są jednak fałszywie ujemne), badaniach USG (także sondą przezodbytniczą), KT jamy brzusznej. Najczęst­szą postacią raka jest gruczolakorak (ok. 95%).

Pod­stawową metodą leczenia jest zabieg chirurgiczny polegający na szerokim wycięciu odcinka jelita z guzem w bloku z regionalnymi węzłami chłonny­mi. Przy obecności przerzutów w węzłach chłon­nych włączana jest chemioterapia, w raku odbytu chemioterapia skojarzona z napromie­nianiem aktualnie jest najczęstszą metodą tera­pii. Radykalne leczenie chirurgiczne w rakach wcześnie rozpoznanych daje szanse wyleczenia do 80%.

Rak pęcherzyka żółciowego występu­je 3 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn, zwy­kle dotyczy otyłych kobiet chorujących od wielu lat na kamicę pęcherzyka żółciowego. Rak ten nie ma charakterystycznych objawów, najczę­ściej jest rozpoznawany przypadkowo u cho­rych operowanych na kamicze zapalenie pęcherzyka żółciowego. Leczenie w wypadku rozpoznania raka (najczęściej jest to histologicznie gruczolakorak) polega na wycięciu pęche­rzyka zwykle z częściową resekcją wątroby. Czasami wdrażana jest chemioterapia. Rokowa­nie jest bardzo złe, w Polsce przeciętne przeży­cia 5 letnie nie przekraczają 5%.

Raki pierwotne wątroby stanowią około 2% wszystkich nowo­tworów złośliwych w Polsce. Najczęstszą posta­cią jest rak wątrobowokomórkowy, znacznie rzadsze są raki z komórek nabłonka przewodów żółciowych i z wewnątrzwątrobowego układu naczyniowego. W wątrobie zdecydowanie prze­ważają nowotwory przerzutowe, które są 20-30 razy częstsze niż guzy pierwotne. Czynnikami predysponującymi do wystąpienia pierwotnego raka wątroby są: marskość wątroby, wirusowe zapalenie wątroby, aflatoksyny, pierwotna he­mochromatoza, a także długotrwałe stosowanie sterydów anabolicznych. Podstawowe objawy raka wątroby to: bóle brzucha, spadek wagi cia­ła, żółtaczka, wyczuwalna powiększona wątro­ba często z guzem, wodobrzusze, krwawienie z żylaków przełyku. Rozpoznanie opiera się głównie na badaniach obrazowych (USG, KT jamy brzusznej, endoskopowej wstecznej cho­langiografii — ECPW, scyntygrafii), badaniach morfologicznych i biochemicznych. Przydatne w diagnostyce jest oznaczenie poziomów mar-kerów nowotworowych — alfa fetoproteiny (AFP), CA-125, CA-19.9 i CEA (antygen karcynoem­brionalny). Podstawowym sposobem leczenia jest resekcja chirurgiczna części miąższu wątro­by, czasami dodatkowo chemioterapia. Przeży­cia 5-letnie w pierwotnym raku wątroby to przypadki pojedyncze.

Rak trzustki w Polsce to około 3% wszystkich nowotworów złośliwych. W 95% są to gruczolaki wywodzące się z na­błonka przewodów trzustkowych, 5% stanowią nowotwory endokrynne — wyspiaki (insulinoma), glukogonoma (guz z komórek A wysepek trzust­kowych), gastrinoma. Jedynym pewnym czynni­kiem zwiększającym ryzyko zachorowania na raka trzustki jest palenie tytoniu (30% zachoro­walności). Czynnik ryzyka może stanowić także dieta bogatotłuszczowa z małą ilością warzyw i owoców oraz cukrzyca. Około 3% zachorowań może mieć charakter dziedziczny. Objawy: utra­ta masy ciała, żółtaczka, bóle pleców i nadbrzusza, wyczuwalny guz w nadbrzuszu, niebolesny, znacznie powiększony pęcherzyk żółciowy. W przypadku guzów hormonalnie czynnych występować mogą objawy: hipoglikemii — przy insulinoma, hiperglikemii — glukagonoma, ostra choroba wrzodowa — gastrinoma. Leczenie: jedynym sposobem leczenia dającym szanse wy­leczenia jest rozległy zabieg chirurgiczny — wycięcie trzustki lub trzustki z dwunastnicą (pancreatoduodenektomia, operacja Whipple-’a). Jednak nawet po operacji radykalnej przeży­cia 5-letnie to około 20-40%. Napromienianie i chemioterapia nie mają większego znaczenia.

Nowotwory układu moczowo-płciowego

Rak nerki — najczęściej jest to rak jasnokomór­kowy nerki zwany też rakiem nerkowokomóro­wym, nadnerczakiem, guzem Grawitza. Rak ten występuje 2 razy częściej u mężczyzn, najczęściej po 60 r.ż. Objawy — klasyczna triada objawów to: ból, krwiomocz i wyczuwalny guz. Stwierdza się też typowe objawy dla choroby nowotworowej jak utrata masy ciała, złe samopoczucie. Mogą występować też objawy tzw. paraneoplastyczne jak: czerwienica, nadciśnienie tętnicze, polineu­ropatie, hiperkalcemia, często bóle kostne, gdyż rak nerki często powoduje przerzuty do układu kostnego. Rozpoznanie obecnie oparte jest na ul­trasonografii jamy brzusznej — można rozpoznać guzki już o średnicy około 1 cm. Badania obrazo­we i czynnościowe jak tomografia komputerowa, urografia, scyntygrafia pozwalają ocenić stan cho­rego narządu, wydolność drugiej nerki. Tym sa­mym ustalić można strategię leczenia.

Leczeniem z wyboru jest leczenie chirurgiczne — usunięcie chorej nerki, w przypadku pojedynczej, małej zmiany położonej na obwodzie narządu czasami częściowa resekcja oszczędzająca. Radioterapia i chemioterapia rutynowo nie są stosowane. Próby leczenia immunologicznego interferonem z inter­leukiną-2 w skojarzeniu z cytostatykami są raczej w fazie badań klinicznych.

Rak pęcherza moczo­wego — najczęściej chorują na ten nowotwór starsi (po 65 r.ż.) mężczyźni. Za głównie czynniki ryzy­ka uważa się palenie tytoniu, kontakt z aminami aromatycznymi. Większa nieco możliwość za­chorowania jest też przy przewlekłych stanach zapalnych pęcherza spowodowanych zakażeniem bakteryjnym lub obecnością dużego kamienia w pęcherzu moczowym. Najczęstszym nowotwo­rem złośliwym jest rak przejściowokomórkowy.

Podstawowym objawem choroby jest bezbólo­wy krwiomocz, jednakże krwiomocz, często ze skrzepami, może ustąpić samoistnie, a kolejny raz pojawiać się po kilku miesiącach. Jest to pierw­szy objaw raka, który absolutnie nie powinien być lekceważony przez chorego i przez lekarza. Inne objawy raka pęcherza moczowego nie są charak­terystyczne: nawracające zakażenia układu mo­czowego, częstomocz, w fazie zaawansowanej obrzęk kończyny dolnej, bóle kostne. Podstawo­wym badaniem pozwalającym na wczesne wy­krycie nowotworu jest ultrasonografia. Badania obrazowe — tomografia komputerowa, urogra­fia, rezonans magnetyczny pozwalają na ocenę stopnia naciekania nowotworu, badania cytolo­giczne osadu moczu oceniające występowanie komórek nowotworowych w osadzie pomocne są w badaniach kontrolnych po leczeniu. Bada­nie endoskopowe pęcherza moczowego — cysto­skopia pozwala na weryfikacje innych przyczyn krwawienia z pęcherza. Metoda leczenia zależy od stopnia zaawansowania klinicznego oraz zróż­nicowania histopatologicznego. W nowotworach powierzchownych wykonywana jest elektrore­sekcja przezcewkowa zmiany i podawaniu do­pęcherzowo wlewek z leków cytostatycznych lub szczepionki BCG (immunoterapia dopęcherzo­wa). W nowotworach bardziej zaawansowanych wykonuje się radykalny zabieg chirurgiczny — wy­cięcie pęcherza moczowego z gruczołem kroko­wym i pęcherzykami nasiennymi u mężczyzn, a u kobiet wycięcie pęcherza wraz z macicą i przydatkami. Jeśli chorzy nie mogą, bądź nie chcą być poddani zabiegowi operacyjnemu stosowa­na jest radykalna radioterapia. Leczenie chorych z odległymi przerzutami polega na stosowaniu che­mioterapii układowej.

Rak gruczołu krokowego jest to najczęstszy nowotwór układu moczowego u mężczyzn. Za czynniki zachorowania uważa się: wiek, rodzinne występowanie tego nowotworu, rasa czarna, dieta bogatotłuszczowa z małą ilością substancji roślinnych. Do rozwoju raka niezbędna jest obecność androgenów — u mężczyzn wyka­strowanych przed okresem dojrzewania rak ster­cza nie występuje. We wczesnej diagnostyce raka podstawowe znaczenie ma oznaczenie poziomu swoistego markera nowotworowego w surowicy krwi — PSA (prostate specific antigen). Stężenie PSA powinno być oceniane raz w roku u wszystkich mężczyzn po 50 r.ż., a w przypadku rodzinnego występowania nowotworu, po 40 r.ż.

Objawy raka stercza wynikają z obecności pod pęcherzowej przeszkody w oddawaniu moczu: słaby strumień moczu, naglące parcia, oddawanie moczu w nocy, częstomocz. Są to, więc identyczne objawy jak w łagodnym przeroście gruczołu krokowego. Przy przerzutach odległych charakterystyczne są bóle kostne. Rozpoznanie raka stercza oparte jest na:
badaniu palcem przez odbytnicę, oznaczenie po­ziomu PSA w surowicy, ultrasonografii przezod­bytniczej, biopsji gruboigłowej stercza wykonanej pod kontrolą USG. Leczenie: w raku ograniczo­nym do gruczołu krokowego wykonywany jest zabieg chirurgiczny — radykalna prostatektomia. Radioterapia z pól zewnętrznych jest metodą o porównywalnej skuteczności. W raku bardziej zaawansowanym standardowym postępowaniem jest radioterapia W raku z odległymi przerzutami terapia polega na leczeniu przeciwbólowym, przy bólach kostnych strontem radioaktywnym. Kastra­cja chirurgiczna lub farmakologiczna (estrogena­mi) prowadzi do regresji nowotworu. Nowotwory jądra nie są częste, występują u mężczyzn mło­dych w wieku 20-35 lat. Czynnikami predys­ponującymi są: niezstąpienie jąder do moszny i atrofia jąder. Większość nowotworów złośliwych jądra to nowotwory zarodkowe, a wśród nich na­sieniaki. Pierwszym, najczęstszym, często jedy­nym objawem nowotworu jądra jest bezbolesne powiększenie się jądra. Czasami pierwszym ob­jawem może być zapalenie najądrza lub jadra. U około 10% chorych guzowi jądra towarzyszy po­większenie gruczołów sutkowych — ginekomastia. Rozpoznanie z uwagi na skąpość objawów często jest opóźnione, około 50% chorych ma przerzuty w chwili rozpoznania. Podstawowym badaniem diagnostycznym jest badanie fizykalne. Bardzo duże znaczenie ma też ocena stężenia biologicznych markerów nowotworowych — alfa-fetoprote­iny i gonadotropiny kosmówkowej. Zwiększenie stężenia jednego lub obu tych markerów stwier­dza się u ponad 85% chorych z zaawansowanym nowotworem.

Leczenie: polega na chirurgicznym wycięciu jądra, a dalej w zależności od zaawanso­wania i budowy histologicznej na napromienianiu węzłów chłonnych i chemioterapii. Dzięki che­mioterapii przeżycie chorych uległe znaczącemu zwiększeniu i obecnie 5 letnie stwierdza się u oko­ło 90% chorych o dobrym rokowaniu.

Nowotwory złośliwe narządu rodnego

Rak szyjki macicy to najczęstszy nowotwór na­rządu rodnego, około 1/4 wszystkich nowotworów złośliwych u kobiet. Do czynników zwiększone­go ryzyka zalicza się: rozpoczęcie współżycia płciowego przed 18 r.ż., częsta zmiana partnerów, przebyte lub trwające zakażenia wirusowe — głów­nie wirusem brodawczaka ludzkiego i opryszczki genitalnej, palenie tytoniu, doustne środki anty­koncepcyjne, narkotyki, leczenie immunosupre­syjne. Wczesny i często jedyny objaw to upławy, przy większym zaawansowaniu choroby gęste, cuchnące odchody. Krwawienie z pochwy, bóle podbrzusza i kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego, objawy spowodowane naciekiem nowotworo­wym na narządy miednicy małej to późne obja­wy choroby. Podstawowym badaniem klinicznym jest badanie ginekologiczne przez pochwę i przez odbytnicę. Coroczne badanie ginekologiczne, po­łączone z wymazem, pozwala na szybkie rozpoznanie wczesnych stadiów choroby i wdrożenie właściwego leczenia, które daje do 100% 5 let­niego przeżycia. Leczenie: w początkowych sta­diach raka stosowane jest leczenie chirurgiczne, kriochirurgia, wycięcie zmiany laserem. W sta­diach bardziej zaawansowanych leczeniem z wyboru jest skojarzenie leczenia chirurgicznego z radioterapią. W I etapie brachyterapia z za­stosowaniem aplikatorów pochwowych lub macicznych, w II etapie zabieg chirurgiczny — wy­cięcie macicy z przydatkami i węzłami chłonnymi, w III etapie teleterapia napromienianie miedni­cy z pól zewnętrznych. W przypadkach bardzo zaawansowanych, gdy choroba jest nieoperacyj­na stosowana jest wyłącznie radioterapia: brachy­terpia i teleterapia.

Rak błony śluzowej trzonu macicy stanowi 10% wszystkich nowotworów złośliwych u kobiet. W około 80% chorują kobiety starsze, po menopauzie. Do czynników sprzyjają­cych zachorowaniu zalicza się: nadmierna eks­pozycja na endo- lub egzogenne estrogeny, nie rodzenie, otyłość, cukrzyca, nadciśnienie, pokwi­tanie przed 12 r.ż., terapia raka piersi antyestro­genami. Podstawowym objawem są krwawienia z macicy, plamienia lub krwawienia po stosunku płciowym u kobiet w okresie po menopauzie. Po­większona macica może powodować zaburzenia w oddawaniu moczu i stolca. Podstawą rozpo­znania jest histopatologiczne badanie wyskrobin uzyskanych wyłyżeczkowaniem macicy. Lecze­nie: w stadiach początkowych leczenie operacyj­ne — wycięcie macicy z przydatkami uzupełnione brachyterpią i teleterapią. W stadiach bardziej za­awansowanych operacja poprzedzona jest ra­dioterapią, po zabiegu ponownie radioterapia i hormonoterapia. W wypadku przerzutów od­ległych wdrażana jest chemioterapia i hormo­noterapia antyestrogenami i progestagenami. Rokowanie zależy oczywiście od momentu roz­poznania nowotworu i wdrożenia leczenia. W stadiach początkowych przeżycia 5-letnie wynoszą nawet do 95%, w stadiach zaawanso­wanych 5 lat przeżywa mniej niż 10% chorych.

Nowotwory złośliwe jajnika są najczęstszymi gi­nekologicznymi nowotworami złośliwymi. Wystę­puje głównie po 40 r.ż. Prawie 2/3 nowotworów jajnika to nowotwory nabłonkowe, czyli raki. Rak jajnika często występuje jako drugi nowotwór u chorych na raka piersi i raka trzonu maci­cy. Może występować dziedzicznie, jest większe prawdopodobieństwo zachorowania, gdy w ro­dzinie w 1-szym stopniu pokrewieństwa jest no­wotwór jajnika, także rak sutka. Jajnik jest częstym miejscem przerzutów z raka piersi, przewodu pokarmowego, trzonu macicy, pęcherza. Wczesny rak jajnika przebiega bezobjawowo, niekiedy wy­stępują bóle podbrzusza i skurcze przy oddawa­niu moczu, w postaci zaawansowanej występują zaparcia, wzdęcia brzucha. Rozpoznanie opiera się na badaniu ginekologicznym, USG sondą dopochwową i KT jamy brzusznej. Ocena markerów nowotworowych CA 125, choć czasami fałszywie ujemna, jest pomocna w ocenie wyników lecze­nia. Przy wcześnie wykrytym raku jajnika lecze­nie chirurgiczne — wycięcie macicy z przydatkami daje prawie pełne wyleczenie. Przy większym stopniu zaawansowania choroby po leczeniu chi­rurgicznym wdrażana jest chemioterapia, a szanse 5-letniego przeżycia wynoszą około 30%.

Nowotwory ośrodkowego układu nerwowego

Nowotwory OUN u dorosłych stanowią 2,5-3% wszystkich zachorowań na nowotwory. Wystę­pują one głównie u dzieci i po 60r.ż. Składają się na nie pierwotne guzy mózgu, nowotwory rdze­nia kręgowego oraz guzy przerzutowe. Etiologia tych guzów jest nieznana. Do najczęstszych gu­zów mózgu należą glejaki, gwiaździaki, oponiaki, nerwiaki i gruczolaki przysadki. Objawy klinicz­ne zależą od wielkości guza i stopnia naciekania struktur anatomicznych mózgu. Najczęstsze ob­jawy ogólne to: bóle głowy, wymioty, zaburze­nia osobowości, zaburzenia koncentracji. Objawy ogniskowe to padaczka, niedowłady kończyn i nerwów czaszkowych, zaburzenia równowa­gi, zaburzenia widzenia, oczopląs.

Rozpoznanie oparte jest na badaniu neurologicznym, tomo­grafii komputerowej i rezonansie magnetycznym mózgu, badaniu radiologicznym czaszki, bada­niu arteriograficznym. Rozprzestrzenianie się guza wewnątrz czaszki powoduje niszczenie struk­tur mózgowia, w których się znajduje, a także zwiększenie ciśnienia wewnątrz czaszki (ciśnie­nie śródczaszkowe), obrzęk mózgu, ucisk nerwów czaszkowych i naczyń mózgowych. Guzy nowo­tworowe mózgu znajdują się u około 2% osób w badaniu autopsyjnym. Pojawić się mogą w każ­dym wieku, lecz najczęściej we wczesnej do­rosłości lub w wieku dojrzałym. W dzieciństwie najczęstsze są gwiaździaki móżdżku i rdzeniaki płodowe, wyściółczaki, glejaki pnia mózgu i ner­wu wzrokowego oraz przerzutowe: neuroblastom i białaczka (obejmuje opony mózgowe). Pier­wotnymi guzami wieku dorosłego są: oponiaki, nerwiaki, glejaki (głównie złośliwy glejak wielopostaciowy). Guzy przerzutowe pochodzą głównie z raka oskrzeli, gruczolakoraka sutka i czernia­ka. Rokowanie w guzach mózgu zależy od jego wielkości, umiejscowienia, tempa wzrostu i złośli­wości.

Łagodne guzy wewnątrzczaszkowe rosną powoli, dlatego zanim wystąpią objawy neurolo­giczne mogą one osiągać znaczące rozmiary (po części, dlatego że nie wywołują obrzęku mózgu). Są śmiertelne, jeśli ze względu na swoje umiejsco­wienie nie mogą być usunięte. Guzy złośliwe cha­rakteryzują się szybkim wzrostem, inwazyjnością. Rzadko powodują przerzuty poza mózg, a zgon jest wynikiem niepohamowanego wzrostu miejsco­wego. Objawy ogólne guza mózgu są wywołane wzrostem ciśnienia śródczaszkowego (masa guza, towarzyszący obrzęk mózgu, zaburzenia krążenia płynu mózgowo-rdzeniowego). Powoduje ono: bóle głowy, wymioty, zaburzenia psychiczne, na­pady padaczkowe. Swoiste objawy wynikają ze zniszczenia struktur okolicy mózg, w której guz się rozwija np. w płacie ciemieniowym wcześnie po­jawiają się drgawki natomiast w potylicznym zabu­rzenia widzenia. W przypadku bardzo wysokiego ciśnienia śródczaszkowego pojawiają się objawy wklinowania (śpiączka, rozszerzenie i sztywność źrenic, zaburzenia oddychania, zanik tętna, spa­styczne porażenie z wygórowanymi odruchami ścięgnistymi). Ucisk i przemieszczenie pnia mó­zgu wywołuje wzrost ciśnienia tętniczego krwi po­wiązany ze spadkiem częstości tętna i oddychania. W diagnostyce, obok badania klinicznego pod­stawą jest tomografia komputerowa. Leczeniem z wyboru jest zabieg neurochirurgiczny — resekcja guza z bezpiecznym marginesem tkanki mózgo­wej. W stanach bardzo zaawansowanych stoso­wane jest napromienianie i sterydoterapia w celu łagodzenia objawów choroby.

Guzy rdzenia krę­gowego — najczęściej są to oponiaki, gwiaździaki i oponiaki. Najczęstszymi objawami tych guzów są parestezje, bóle korzonkowe, osłabienie kończyn, zaburzenia chodu. Znaczny rozrost guza prowa­dzić może do zaburzeń w oddawaniu moczu i stolca. Leczenie — chirurgiczne, niekiedy radiote­rapia.

Guzy przerzutowe najczęściej przerzuty do OUN dają złośliwe nowotwory płuca, czernia­ki i rak piersi. Objawy są identyczne jak w guzach pierwotnych. W przypadku przerzutów pojedynczych resekcja chirurgiczna, w przerzutach mno­gich napromieniowanie, sterydy, chemioterapia.

Nowotwory złośliwe kości

Nowotwory złośliwe kości mogą być pierwot­ne i przerzutowe. W nowotworach pierwotnych czynnikami predysponującymi są: dziedziczne mnogie wyrośla kostne, wyrośla chrzęstne, ekspo­zycja kości na promieniowanie jonizujące. Guzy te charakteryzują się szybkim wzrostem i nacieka­niem, dają odległe przerzuty drogą krwi. Najczęst­szym pierwotnym nowotworem kości jest mięsak kościopochodny (osteosarcoma), chrzęstniako­mięsak (chondrosarcoma), mięsak Ewinga i histio­cytoma malignum. Osteosarcoma i mięsak Ewinga występują głównie u dzieci i młodzieży. Objawy to miejscowe znaczne bóle, często w nocy, czę­sto obrzęk i zaczerwienienie przypominające stan zapalny. Niekiedy pierwszym objawem guza ko­ści jest złamanie patologiczne. Leczenie: zabieg operacyjny skojarzony z chemio- i/lub radiotera­pią. Osteosarcoma, guz Ewinga i histiocytoma ma­lignum są chemioczułe. Mięsak Ewinga jest także promienioczuły. Nowoczesna chemioterapia spo­wodowała, że przeżycia 5-letnie w przypadku najczęściej spotykanych guzów pierwotnych ko­ści są obecnie w granicach 20-70%.

Mięsaki

Mięsaki są stosunkowo rzadkie stanowią, bowiem około 1% wszystkich nowotworów złośliwych. O ich powstawaniu decydują czynniki genetycz­ne i środowiskowe. W zależności od przyczyny pojawia się w piątej-szóstej dekadzie życia albo w drugiej-trzeciej (najczęściej). O rozpoznaniu decydują badanie kliniczne i badania obrazo­we. Opisano około 20 rodzajów, różniących się szybkością naciekania otoczenia i zdolnością da­wania przerzutów Objawem mogącym świad­czyć o chorobie, w przypadku mięsaków tkanek miękkich, jest zniekształcenie obrysu ciała utrzy­mujące się ponad 2 miesiące. Jeśli są położone w głębszych warstwach ciała (np. przestrzeni za­otrzewnowej) mogą być rozpoznane dopiero, gdy osiągną duże rozmiary.

Odwiedzający wpisali takie problemy:

oponiak objawy leczenie, współczesna onkologia wodobrzusze.

Tags: , , , , ,

Ostatnia edycja przez

Skomentuj jako pierwszy!

Dodaj komentarz

Przeczytaj poprzedni wpis:
Skrobiawica

Skrobiawica (amyloidosis) jest spowodowana odkładaniem się w tkankach białka włókienkowego nazywanego amyloidem. Amyloidoza jest omawiana w tym rozdziale, gdyż wprawdzie...

Zamknij