Hormony

Hormony rdzenia nadnerczy

Hormony rdzenia nadnerczy – w komórkach chromochłonn\ch rdzenia nadnerczy są wytwarzane hormony zaliczane do tzw. amin katecholowych – adrenalina (epinefryna) i noradrenalina (norepinefryna) . Poza rdzeniem nadnerczy aminy katecholowe są wytwarzane w zakończeniach pozazwojowych nerwów współczulnych oraz w ośrodkowym układzie nerwowym. Głównym miejscem wytwarzania adrenaliny jest rdzeń nadnerczu; natomiast noradrenalina powstaje przede wszystkim w zakończeniach nerwowych. Dopamina, będąca bezpośrednim prekursorem noradrenaliny odznacza się aktywnością biologiczną i jest również zaliczana do amin katecholowych. Wytworzone aminy katecholowe są magazynowane weyvnątrzkomórkowo zarówno w obrębie zakończeń nerwowych jak i w rdzeniu nadnerczy i w mózgu. Synteza amin katecholowych jest zależna od: wydolności hydroksylazy tyrozynowej, enzymu katalizującego pierwszy etap ich biosyntezy, samych katechoalmin (ujemne sprzężenie zwTatne), czynników hormonalnych (ACTH i gl i kokortkosteroidy zwiększają wytwarzanie adrenaliny r, pobudzenia nerwowego. Wydzielanie adrenaliny zwiększa się zwłaszcza w sytuacjach stresowych (hormon walki), w których organizm mobilizuje się do walki lub obrony, wzrost wydzielania tego hormonu obserwuje się również w przypadku obniżenia stężenia glukozy we krwi (hipoglikemii). Natomiast noradrenalina jest hormonem odpowiedzialnym głównie za utrzymanie prawidłowego ciśnienia krwi. Efekt wywierany przez aminy katecholowe jest różny w różnych tkankach i narządach i zależy po pierwsze od rodzajów receptorów obecnych w danej tkance (receptory adrenergiczne), po drugie od powinowactwa katecholaminy do danego receptora. Wyodrębniono dwa główne typy receptorów dla tych hormonów: receptory alfa, wśród których wyróżnia się receptory alfa1 i alfa2; receptory beta, wśród których wyróżnia się beta1, beta2 i beta3.

rozmieszczenie i efekty pobudzenia receptorów adrenergicznych

typ receptora


tkanka

działanie

alfa1 mięśnie gładkie naczyń skurcz
mięsień rozwieracz źrenicy skurcz (rozszerzenie źrenicy)
mięśnie pilomotoryczne włosów skurcz (stawianie się włosów)
prostata skurcz
serce zwiększenie siły skurczu
mięśnie gładkie jelit rozkurcz
alfa2 płytki agregacja
zakończenia nerwów współczulnych i   przywspółczulnych hamowanie uwalniania transmitera
komórki tłuszczowe zahamowanie lipdizv
beta1 serce zwiększenie siły i częstości skurczów
nerki wzrost wydzielania reniny
beta2 mięśnie gładkie oskrzeli, jelit i dróg   mo­czowych, naczyń mięśni szkieletowych rozkurcz
mięśnie szkieletowe zwiększenie wychwytu potasu
wątroba aktywacja glikogenoliz\
beta3 komórki tłuszczowe aktywacja lipolizy
mięśnie szkieletowe termogeneza
D, mięśnie gładkie rozszerzenie naczyń nerkowych
d2 zakończenia nerwowe wpływ na uwalnianie transmiterów

Adrenalina działa na receptory adrenergiczne w zależności od jej stężenia we krwi; małe ilości adrenaliny pobudzają przede wszystkim receptory beta, dzięki czemu zaznacza się wpływ pobudzający na mięsień sercowy oraz rozszerzający na mięśnie gładkie oskrzeli, duże dawki aktywują przede wszystkim receptory alfa w naczyniach powo­dując skurcz mięśni gładkich naczyń i wzrost ciśnienia tętniczego krwi. Natomiast noradre­nalina wywiera działanie głównie na naczy­nia krwionośne wydatnie podnosząc ciśnienie tętnicze krwi. Dopamina, prekursor noradre­naliny działa przede wszystkim na receptory dopaminergiczne (D1 i D2), w większych daw­kach również na receptory beta i alfa. Adrena­lina i noradrenalina znalazły zastosowanie w medycynie w leczeniu stanów zagrożenia ży­cia. Adrenalinę stosuje się przede wszystkim w nagłym zatrzymaniu krążenia, wstrząsie anafilak­tycznym (uczuleniowym). Noradrenalina jest sto­sowana głównie w zagrażającej życiu hipotonii (obniżeniu ciśnienia tętniczego) oraz jako doda­tek do leków znieczulających miejscowo celem wydłużenia ich znoszącego ból działania. Dopa­mina znalazła szerokie zastosowanie w leczeniu wstrząsu ze względu na różnorodne efekty wyni­kające z pobudzanie różnych typów receptorów. Małe dawki dopaminy działają głównie na re­ceptory D, zwiększając przepływ nerkowy i znaj­dując zastosowanie w leczeniu wspomagającym ostrej niewydolności nerek; dopamina w śred­nich dawkach działa przede wszystkim na recep­tory betal w mięśniu sercowym zwiększając jego siłę skurczu — w tych dawkach stosowana jest w leczeniu ciężkich postaci niewydolności krąże­nia; wysokie dawki dopaminy wywierają efekt podobny do noradrenaliny.

Guz chromochłonny nadnercza (pheochromocytoma) — guz złożony z komórek chromo-chłonnych wytwarzający aminy katecholowe. 85% guzów jest umiejscowionych w rdzeniu nadnerczy, pozostałe w obrębie pnia współczulnego. Ten typ nowotworów często występuje rodzinnie. Do charakterystycznych objawów pheochromocytomy należą: nadciśnienie tętnicze (napadowe i utrwalone), bladość skóry, podwyższony poziom glukozy w połączeniu z cukromoczem, spadek masy ciała, podwyższoną liczbę krwinek białych. W leczeniu stosuje się operacyjne usunięcie guza, w przełomach nadciśnieniowych leki blokujące receptory alfa.

rozmieszczenie i   efekty pobudzenia receptorów adrenergicznych

typ receptora

tkanka

działanie

alfa1 mięśnie   gładkie naczyń skurcz
mięsień   rozwieracz źrenicy skurcz (rozszerzenie źrenicy)
mięśnie   pilomotoryczne włosów skurcz (stawianie się włosów)
prostata skurcz
serce zwiększenie siły skurczu
mięśnie   gładkie jelit rozkurcz
alfa2 płytki agregacja
zakończenia   nerwów współczulnych i przywspółczulnych hamowanie uwalniania transmitera
komórki   tłuszczowe zahamowanie lipdizv
beta1 serce zwiększenie siły i częstości   skurczów
nerki wzrost wydzielania reniny
beta2 mięśnie   gładkie oskrzeli, jelit i dróg mo­czowych, naczyń mięśni szkieletowych rozkurcz
mięśnie   szkieletowe zwiększenie wychwytu potasu
wątroba aktywacja glikogenoliz\
beta3 komórki   tłuszczowe aktywacja lipolizy
mięśnie   szkieletowe termogeneza
D, mięśnie   gładkie rozszerzenie naczyń nerkowych
d2 zakończenia   nerwowe wpływ na uwalnianie transmiterów

Stany chorobowe związane z korą nadnerczy

Nadczynność kory nadnerczy — zespół i choroba Cushinga; nadmierne wydzielanie hormonów kory nadnerczy może być: endogenne: spowodowane nadmiernym wydzielaniem kortyzolu lub ACTH; nadmierne wydzielanie ACTH z wtórnym przerostem kory nadnerczy choroba Cushinga (80% przypadków): nadmierne wydzielanie ACTH w przysadce mózgowej — mikrogruczolaki wydzielające ACTH; ektopowe (poza przysadką mózgową) wydzielanie ACTH (10% przypadków) — guzy nowotworowe, najczęściej rak drobnokomórkowy oskrzeli; postać pierwotna: nadnerczowy zespół Cushinga (10% przypadków), spowodowana guzami kory nadnerczy produkującymi kortyzol; egzogenne: zespół Cushinga wywołany przez długotrwałe podawanie glikortykosteroidów lub ACTH. Objawy kliniczne nadczynności kory nadnerczy to: zaburzenia gospodarki węglowodanowej od nietolerancji węglowodanów do pełnoobjawowej cukrzycy, pogorszenie wyrównania metabolicznego u chorych z już istniejącą cukrzycą; zaburzenia gospodarki białkowej — zwiększony katabolizm białek z uszkodzeniem i zanikiem mięśni, spadkiem siły mięśniowej, osteoporozą; zaburzenia gospodarki lipidowej — charakterystyczne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej na twarzy, księżyc w pełni, karku bawoli kark, nagromadzenie tkanki tłuszczowej w obrębie tułowia; nadciśnienie tętnicze; u kobiet cechy wirylizacji (androgeny nadnerczowe) — owłosienie na twarzy, zaburzenia cyklu miesiączkowego; u dzieci zahamowanie wzrostu; zmiany skórne — trądzik, rozstępy skórne, owrzodzenia, czyraczność; zaburzenia psychiczne i psychozy. W leczeniu stosuje się operacyjne usunięcie guzów a w przypadkach nieoperacyjnych farmakologiczne zahamowanie syntezy kortyzolu.

Hiperaldosteronizm — nadmierne wydzielanie aldosteronu, które może być związane z obecnością gruczolaków kory nadnerczy (postać pierwotna, zespół Conna) lub rozwijać się w efekcie innych stanów chorobowych, takich jak: zwężenie tętnicy nerkowej, nadciśnienie złośliwe, guzy wytwarzające reninę, względ­ny nadmiar aldosteronu spowodowany zmniej­szeniem jego metabolizmu (obrzęki sercowe, wątrobowe, nerkowe). Do objawów zespołu Conna należy osłabienie siły mięśniowej, nadci­śnienie tętnicze, zaparcia, wielomocz, nadmier­ne pragnienie, wzmożone wydalanie potasu. Niewydolność kory nadnerczy – pierwotna nie­wydolność kory nadnerczy (choroba Addisona) jest wywołana uszkodzeniem kory nadnerczy w przebiegu procesu autoimmunologicznego, rzadziej związana jest z przerzutami nowotwo­rowymi do kory nadnerczy, gruźlicą lub amy- loidozą nadnerczy, krwotokami, operacyjnym usunięciem nadnerczy. Wtórna niewydolność kory nadnerczy jest związana ze zmniejszonym stężeniem ACTH w surowicy (niedoczynność przedniego płata przysadki lub podwzgórza, często jako konsekwencja przewlekłego leczenia glikokortykosteroidami). Do objawów choroby Addisona należy: znaczna i nagle występują­ca męczliwość; przebarwienie skóry i błon ślu­zowych; utrata masy ciała, odwodnienie; niskie ciśnienie tętnicze krwi. Nasilenie objawów w przebiegu niewydolności kory nadnerczy jest dość zróżnicowane od nikłych umykających rozpoznaniu do ciężkich, zagrażających życiu. Jednakże w każdym stopniu niewydolności kory nadnerczy może dojść do rozwoju ostrej jej nie­wydolności (przełom nadnerczowy) z takimi objawami jak: nagły spadek ciśnienia tętniczego, odwodnienie, wstrząs, skąpomocz, biegunka, wymioty, hipoglikemia, majaczenia i śpiączka. Leczenie polega na uzupełnieniu (substytucji) hormonów: mineralo- i glikokortkosteroidów.

Zespól nadnerczowo-płciowy — zespół wrodzonych zaburzeń enzymatycznych; niedobór enzymów prowadzi do zaburzeń syntezy steroidów w korze nadnerczy objawiający się niedoborem steroidów i nadmiernym wytwarzaniem androgenów nadnerczowych. Zablokowanie syntezy steroidów nadnerczowych na pewnym etapie prowadzi do wzmożonego wydzielania ACTH (brak zwrotnego hamowania przez glikokortykosteroidy), w rezultacie nadmierna stymulacja ACTH zwiększa syntezę tych hormonów, których szlaki enzymatyczne nie są uszkodzone: defekt 21-hydroksylazy: zespół z wirylizacją lub z nadmierną utratą soli (z moczem); defekt 11 [3-hydroksylazy: zespół z wirylizacją i nadciśnieniem tętniczym (zatrzymywanie soli w nerkach — wzmożona synteza 11-doeksykortykosteronu). Leczenie polega na uzupełnieniu glikokortykosteroidów.

Jajniki

Jajnik — to żeński gruczoł płciowy zlokalizowany w miednicy mniejszej o długości 2,5-5,0cm, szerokości 1,5-3,0cm i grubości 0,5-1,5 cm, masa jajnika wynosi, około 6-8g. Jajniki podejmują funkcję endokrynną w okresie dojrzewania. Czynnikiem zapoczątkowującym czynność jajników jest sygnał z ośrodkowego układu nerwowego, który znosi hamowanie podwzgórza, pozwalając na uwolnienie gonadoliberyny (GnRH). Gonadoliberyna stymuluje uwalnianie hormonów tropowych przedniego płata przysadki folitropiny (FSH) i lutropiny (LH). W początkowym okresie przysadka uwalnia małe dawki hormonów tropowych (LH i FSH), w odpowiedzi, na które jajnik uwalnia niewielkie ilości estrogenów. Estrogeny zapoczątkowują rozwój gruczołów sutkowych oraz charakterystyczne dla kobiet rozmieszczenie tkanki tłuszczowej; są również odpowiedzialne za skok pokwitaniowy oraz zarastanie nasad kości długich, co powoduje zakończenie wzrostu kości na długość. Ten początkowy okres aktywności jajników nazywany jest gonadarche. W ciągu następnego roku wydzielanie estrogenów zwiększa się w stopniu pozwalającym na indukcję zmian w endomertium (błonie śluzowej macicy) i pojawienie się pierwszej miesiączki; po kilku pierwszych bezowulacyjnych cyklach miesięcznych rozpoczyna się trwający 30-40 lat okres cyklicznej aktywności jajników i gotowości do zapłodnienia.

Cykl miesiączkowy — na początku każdego cy­klu miesiączkowego klika pęcherzyków Graafa zawierających komórkę jajową zaczyna powięk­szać się w odpowiedzi na stymulację FSH. Po upływie 5-6 dni jeden pęcherzyk zaczyna roz­wijać się bardziej gwałtownie (pęcherzyk do­minujący); zewnętrzna osłonka oraz komórki warstwy ziarnistej znajdujące się wewnątrz pę­cherzyka dzielą się i pod wpływem LH syntety­zują i uwalniają estrogeny. Wzrastający poziom estrogenów wywiera hamujący wpływ na wy­dzielanie FSH, co prowadzi do zaniku mniej­szych, mniej dojrzałych pęcherzyków Graafa. Szczyt wydzielania estrogenów przypada na okres tuż przed jajeczkowaniem, które zazwy­czaj występuje w połowie cyklu, następnie roz­poczyna się biosynteza i sekrecja progesteronu w komórkach otoczki. Zmiany te stymulują krót­ki, poprzedzający owulację wzrost wydzielania FSH i LH. Tę fazę cyklu miesiączkowego nazy­wamy fazą folikularną. Po pęknięciu pęcherzy­ka Graafa komórka jajowa zostaje uwolniona do jamy brzusznej w pobliżu ujścia jajowodu. Pęk­nięty pęcherzyk wypełnia się krwią, następnie rozpoczyna się proces przekształcania w ciał­ko żółte. Ciałko żółte jest odpowiedzialne za produkcję estrogenów i progesteronu do koń­ca trwania cyklu lub dłużej, jeśli dojdzie do za­płodnienia i ciąży. Faza cyklu miesiączkowego, w której dominuje ciałko żółte nazywana jest fazą lutealną. Jeśli nie dojdzie do zapłodnienia komórki jajowej ciałko żółte degeneruje i prze­kształca się w tzw ciałko białawe menstruacyj­ne, a produkcja hormonów gwałtownie spada. Błona śluzowa macicy, która przerasta w trakcie trwania cyklu miesiączkowego złuszcza się, po­jawia się krwawienie miesięczne.

Estrogeny — głównym estrogenem produkowa­nym w organizmie kobiet jest estradiol, główny hormon jajników. Pozostałe estrogeny takie jak estron i estriol powstają przede wszystkim w wą­trobie jako produkt metabolizmu estradiolu lub tkankach obwodowych z androstendionu lub in­nych androgenów. W ciąży estrogen jest syntety­zowany przez łożysko. Estrogeny znajdujące się we krwi i w płynie międzykomórkowym są wią­zane przez globulinę wiążącą hormony płciowe (SHBG), z którego to połączenia muszą zostać uwolnione aby oddziaływać na tkanki docelowe. Estrogeny działają za pośrednictwem specyficzne­go receptora, należącego do rodziny receptorów jądrowych. Estrogeny są odpowiedzialne za: pra­widłowe dojrzewanie płciowe dziewcząt (stymu­lacja rozwoju pochwy, macicy, jajowodów, oraz pojawienia się drugorzędowych cech płciowych — owłosienie płciowe, rozrost gruczołów sutko­wych, charakterystyczne dla kobiet rozmieszcze­nie tkanki tłuszczowej, zwiększona pigmentacja okolic brodawek i sromu); prawidłowy wzrost ko­ści na długość u dziewcząt — przyspieszenie wzro­stu w okresie dojrzewania skok pokwitaniowy oraz zakończenie wzrostu kości na długość — zarasta­nie nasad kości długich; w czasie cyklu miesiącz­kowego, rozrost błony śluzowej macicy, wspólnie z progesteronem przygotowanie śluzówki macicy do zagnieżdżenia zapłodnionego jaja; zahamo­wanie resorpcji kostnej w okresie po osiągnięciu maksymalnej masy kostnej (około połowy trze­ciej dekady życia) poprzez zahamowanie funkcji osteoklastów (komórek kościogubnych); utrzy­mywanie prawidłowej struktury skóry i naczyń krwionośnych; obecność estrogenów sprawia, że miesiączkujące kobiety zapadają kilkakrotnie rzadziej na chorobę niedokrwienną serca w po­równaniu do mężczyzn w tym samym przedziale wiekowym; po zaprzestaniu wydzielania estroge­nów przez jajniki (okres pomenopauzalny) ryzyko zachorowania na chorobę niedokrwienną serca jest podobne jak u mężczyzn; wzrost syntezy w wątrobie takich białek jak: transkortyna, biał­ko transportowe dla tyroksyny (TBG), globulina wiążąca hormony płciowe (SHBG), fibrynogen, substrat dla reniny; zmiany profilu lipidowe­go — wzrost poziomu triglicerydów, wzrost frakcji HDL cholesterolu, zmniejszenie stężenia frakcji LDL cholesterolu oraz redukcja stężenia cholesterolu całkowitego; zwiększenie gotowości prozakrzepowej (zwiększenie stężenia osoczowych czynników krzepnięcia II, VII, IX i X oraz zmniejszenie stężenia antytrombiny III); indukcja syntezy receptorów dla progesteronu.

Zastosowanie estrogenów w lecznictwie stosuje się estrogeny naturalne (np. estradiol), bądź syntetyczne (np. etynyloestradiol). Syntetyczne estrogeny wykorzystywane są głównie w zapobieganiu ciąży (składnik tabletki antykoncepcyjnej), natomiast naturalne estrogeny są preferowane w hormonalnej terapii zastępczej (HTZ). Estrogeny są stosowane z następujących wskazań: hipogonadyzm hipoestrogenowy — leczenie estrogenami rozpoczyna się w 11-13 roku życia; niepłodność pochodzenia jajnikowego (niedobór estrogenów); okres pomenopauzalny — hormonalna terapia zastępcza; zapobieganie ciąży i regulacja cyklu miesięcznego.

Gestageny (progestageny) – do grupy gestage­nów zalicza się hormony o budowie steroidowej — progesteron i jego metabolity oraz związki syn­tetyczne, pochodne progesteronu i testosteronu o działaniu podobnym do naturalnych gesta­genów. Naturalnym hormonem z tej grupy jest progesteron, którego synteza odbywa się w pę­cherzyku Graafa, ciałku żółtym oraz w łożysku podczas ciąży. Wydzielanie progesteronu jest kontrolowane przez hormon lutropowy (LH). Biologiczne działanie progesteronu wyraża się w zmniejszeniu liczby receptorów estrogenowych w macicy oraz zahamowanie stymulowanego przez estrogeny wzrostu endometrium; zmniej­szeniu kurczliwości mięśnia macicy; zwiększeniu lepkości śluzu szyjkowego, złuszczanie nabłon­ka pochwy; pobudzenie wzrostu pęcherzyków w gruczole sutkowym i przygotowanie ich do lak­tacji, działanie antyestrogenowe (unieczynnianie estrogenów); działanie antyandrogenne; wzrost temperatury (wpływ na ośrodek termoregulacyj­ny w ośrodkowym układzie nerwowym); zmniej­szenie tolerancji glukozy. Gestageny znajdują zastosowanie w leczeniu niepłodności, leczeniu zespołu napięcia przedmiesiączkowego, masto­patii, mięśniaków macicy, endometriozy, jako element hormonalnej terapii zastępczej (zmniejszają ryzyko nowotworów endometrium) i antykoncepcji hormonalnej, w leczeniu trądziku (działanie antyandrogenne), w przypadkach niedoboru progesteronu w I trymestrze ciąży.

Hormonalna terapia zastępcza

Zakończenie czynności jajników i niedobór estrogenów są naturalnymi zmianami zachodzącymi w organizmie kobiety. Objawy pojawiające się w okresie pomenopauzalnym to przede wszystkim tzw objawy wypadowe takie jak brak miesiączki, zanik błony śluzowej pochwy, uderzenia gorąca, zaburzenia rytmu snu, wahania nastroju. Należy jednak mieć na uwadze fakt, że niedobór estrogenów niesie ze sobą zmiany długotrwałe i mające niebagatelne znaczenie dla kondycji zdrowotnej kobiet. Do zmian tych należy: przyspieszenie ubytku masy kostnej (po osiągnięciu maksymalnej masy kostnej roczny ubytek wynosi około 0,3-0,4%, w okresie pomenopauzalnym procent ten wzrasta dziesięciokrotnie do około 3-4%) i zagrożenie rozwojem osteoporozy, zaburzenia gospodarki lipidowej (wzrost stężenia cholesterolu całkowitego, wzrost poziomu frakcji HDL cholesterolu przy jednoczesnym obniżeniu frakcji LDL), które stanowią czynnik przyspieszający rozwój miażdżycy i choroby niedokrwiennej serca. Racjonalnymi przesłankami przemawiającymi za włączeniem HTZ u kobiet po menopauzie są: zmniejszenie ryzyka choroby niedokrwiennej i zawału mięśnia sercowego, profilaktyka i leczenie osteoporozy w grupach wysokiego ryzyka, likwidacja objawów wypadowych. HTZ wywiera korzystny wpływ na gospodarkę lipidową, której zaburzenia a szczególnie wzrost frakcji LDL cholesterolu z jednoczesnym obniżeniem frakcji HDL cholesterolu stanowią uznany czynnik ryzyka choroby niedokrwiennej serca.

Osteoporoza – wg WHO, jest to układowa cho­roba szkieletu, charakteryzująca się małą masą kostną oraz zaburzeniami mikroarchitektury tkanki kostnej, które wywołują kruchość kości i zwiększone ryzyko złamań. Typy osteoporo­zy: osteoporoza pierwotna; typ I (osteoporoza pomenopauzalna) — ubytek kości beleczkowej spowodowany niedoborem estrogenów; obja­wia się głównie złamaniami kręgów i dalszej czę­ści przedramienia; kobiety/mężczyźni 6:1; typ II (osteoporoza starcza) — utrata kości korowej i be­leczkowej; typowe miejsca złamania to miedni­ca, kość udowa, kręgi; kobiety/mężczyźni 2:1; osteoporoza wtórna; zaburzenia hormonalne (zespół Cushinga, nadczynność tarczycy, h i pogo­nadyzm, niewydolność przysadki, brak miesią­czek (amenorrhea) u kobiet uprawiających sport); leki (np. kortykosteroidy, heparyna w przewlekłej terapii, przeciwpadaczkowe, cytostatyki); zabu­rzenia żywieniowe (jadłowstręt psychiczny, alkoholizm, zespoły upośledzonego wchłaniania); brak aktywności fizycznej. Osteoporoza rozwi­jająca się u kobiet po wygaśnięciu funkcji endo­krynnej jajników: typ I osteporozy pierwotnej — wiąże się z ryzykiem złamań kręgów i przedra­mienia, co prowadzi

Tags: , , ,

Ostatnia edycja przez

Comments are closed.

Przeczytaj poprzedni wpis:
Ból

Ból jest przykrym czuciowym i emocjonalnym doznaniem występującym pod wpływem bodź­ców uszkadzających tkanki lub zagrażających ich uszkodzeniem. Jest to zawsze...

Zamknij